Trái phiếu doanh nghiệp là gì?

Nói cho dễ hiểu

Trái phiếu doanh nghiệp là giấy ghi nợ do doanh nghiệp phát hành, có kỳ hạn từ 01 năm trở lên (Khoản 1 Điều 3 Nghị định 153/2020/NĐ-CP, đã sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định 65/2022/NĐ-CP và Nghị định 08/2023/NĐ-CP). Khoản 3 Điều 4 Luật Chứng khoán 54/2019/QH14 gọi đó là chứng khoán xác nhận quyền và lợi ích hợp pháp của người sở hữu đối với một phần nợ của tổ chức phát hành.

• Người cầm trái phiếu là trái chủ, tức chủ nợ — không phải cổ đông: không được chia lợi nhuận, không biểu quyết, chỉ nhận coupon (tiền lãi trả định kỳ theo hợp đồng, có thể cố định hoặc thả nổi) và tiền gốc khi đáo hạn.
• Doanh nghiệp được phát hành trái phiếu thường, trái phiếu chuyển đổi và các loại khác (Điều 128 Luật Doanh nghiệp 59/2020/QH14). Trái phiếu chuyển đổi là loại mà sau này trái chủ có thể đổi sang cổ phiếu thường.
• Về kế toán, đây là công cụ nợ tài chính (IAS 32/IFRS 9; VAS 16 ở Việt Nam) — tức nghĩa vụ phải trả, không phải vốn góp của chủ sở hữu.
• Khác gửi tiết kiệm ngân hàng ở một điểm chí mạng: trái phiếu không có bảo hiểm tiền gửi. Rủi ro tín dụng (khả năng doanh nghiệp không trả được nợ) nằm ở chính tổ chức phát hành.

Đọc ở đâu trên báo cáo tài chính

Báo cáo lập theo Thông tư 200/2014/TT-BTC. Đứng ở phía doanh nghiệp đi vay (bên phát hành), bạn tìm trong phần NỢ PHẢI TRẢ (Mã số 300) của Bảng cân đối kế toán:

• Nợ dài hạn (Mã số 330)
• Trái phiếu phát hành (Mã số 339): gồm mệnh giá trái phiếu (Mã số 339a), chiết khấu trái phiếu (Mã số 339b — ghi số âm), phụ trội trái phiếu (Mã số 339c — ghi số dương).
• Trái phiếu chuyển đổi (Mã số 340): phần nợ của trái phiếu có quyền chuyển đổi thành cổ phiếu thường.
• Nợ ngắn hạn (Mã số 310): lô trái phiếu còn dưới 12 tháng tới hạn sẽ được kết chuyển sang "Vay và nợ thuê tài chính ngắn hạn" (Mã số 320). Muốn tách riêng con số trái phiếu ngắn hạn thì bắt buộc mở Thuyết minh báo cáo tài chính, mục "Vay và nợ thuê tài chính", bảng phân tách chi tiết: vay ngân hàng / trái phiếu thường / trái phiếu phát hành đến hạn trả.
• Hai công thức đọc nhanh:
• Giá trị ghi sổ = mệnh giá − chiết khấu trái phiếu + phụ trội trái phiếu.
• Nợ trái phiếu/Vốn chủ sở hữu = (dư nợ trái phiếu ngắn hạn + dài hạn) / Vốn chủ sở hữu (Mã số 400).

Bao nhiêu thì đáng ngại

Các ngưỡng dưới đây từng được Bộ Tài chính đưa vào thảo luận tại các dự thảo sửa đổi Nghị định về quản lý rủi ro đòn bẩy nợ — dùng làm mốc tham khảo khi đọc số, không phải quy định bắt buộc đang áp dụng:

• Dư nợ trái phiếu/Vốn chủ sở hữu (doanh nghiệp phi tài chính): bình thường dưới 0,5–1,0 lần; đáng ngại khi trên 1,5–2,0 lần. Vượt quá 2 lần vốn chủ sở hữu là gánh nặng trả lãi rất lớn.
• Hệ số phủ lãi vay ICR = EBIT/Chi phí lãi vay (EBIT là lợi nhuận trước lãi vay và thuế): bình thường trên 2,0 lần; đáng ngại khi dưới 1,0 lần — nghĩa là lợi nhuận trước lãi vay và thuế không đủ trả chi phí lãi trong kỳ.
• Trái phiếu đáo hạn trong 12 tháng/Tiền mặt: bình thường dưới 1,0 lần; đáng ngại khi trên 2,0–3,0 lần. Đây là thước đo rủi ro thanh khoản ngắn hạn: nếu không tái cấp vốn (vay khoản mới để trả khoản cũ, dân trong nghề gọi là "đảo nợ") được và cũng không bán bớt được tài sản, nguy cơ vỡ nợ kỹ thuật (đến hạn mà không xoay ra tiền trả) là rất cao.
• Chất lượng tài sản bảo đảm (TSBĐ — tài sản đem thế chấp cho lô trái phiếu): mức tốt là bất động sản có pháp lý hoàn chỉnh hoặc tiền gửi; mức đáng ngại là cổ phiếu của chính tổ chức phát hành hoặc của bên liên quan — khi cổ phiếu giảm sàn, mất thanh khoản thì TSBĐ không còn khả năng bù đắp dư nợ.

Ví dụ có thật ở thị trường Việt Nam

CTCP Phát triển Bất động sản Phát Đạt (mã CK PDR – HOSE) — theo Báo cáo tài chính hợp nhất kiểm toán năm 2023:

• Tại ngày 01/01/2023: dư nợ trái phiếu của PDR còn hơn 2.510 tỷ đồng, gồm cả trái phiếu dài hạn và phần đến hạn trả.
• Trong năm 2023, PDR mua lại trước hạn và tất toán dứt điểm hàng loạt lô trái phiếu (PDR12101, PDR12204, PDR12102…), nguồn tiền đến từ thoái vốn công ty con và chào bán cổ phiếu riêng lẻ.
• Tại ngày 31/12/2023: khoản mục Trái phiếu phát hành dài hạn (Mã số 339) = 0 đồng; thuyết minh mục "Vay và nợ thuê tài chính ngắn hạn (trái phiếu đến hạn trả)" cũng 0 đồng.

Bài học đọc số từ ví dụ này: thứ đáng lo không nằm ở chữ "trái phiếu", mà nằm ở ba câu hỏi — dư nợ bao nhiêu, đáo hạn khi nào, tiền trả lấy từ đâu — và cả ba đều phải tra trong Thuyết minh báo cáo tài chính.

Tự kiểm lại

• phatdat.com.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQG9PfTnXdw2SXFfJpudZ9ZAOx66nErH19bqIAWnVp-iF6EmjoH86fnfHexeRBwbGog14092QJfhlaHXGgrE2yIyxms7qVUgFVncYHIky1H6HOHb0WYBxOFqL4P12dGJ4Ap0Cb0-GC4RC95XVhZixAyvvk2hgFUP6OnyEDd-EKc4bmcea0a-t4eEQqhsLpPzP6xDug==
• simplize.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQF4FKYe1t-LA5D16QEFqpJ12_WCErOst9bTwAf1FQ__2gCmKGUaHvo9sB7QE92yLCgx1jfgi5UOsMb60hM8I2g0lbi2zleFezPdXVV688MdzMQHq7Wm84HfrGtB3PU=
• 24hmoney.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQGs-8bYsUkmxQYJOuPKbcXSJc3CF57WZb33KjVykF6eWS4Ys2JI10ilqYHJWvFLGSg6p-uNu_CUB63CP_UnkaIfv3Jk8ErBn6icCAfflPM_ofoK7qrtNXZUe6FbuE25o-flwnY=
• vietstock.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQErsG-Z3svfO51cfQ0nmYTYdU8Y4IrYxBix4u0dgKf3uI3hGD0-InAclMuKBXydMOE7pfIFoMOqNczam9_lelirBeMsxh1wZJRwQxLstX9B8D7yVNPYVs0t69bHLNg4q8HlIU3Z3pIQ_zXYCloSZZpFNfuO497IJ8OLpgYVVYNjiWfmUHOAjFfdsFTixjhpOOLRyncA5qGhEMIph1CN9n1bzen-ysB4L6sPcWMDKRN7rLVmp77BTYTldubIow==
• phatdat.com.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQFzT8umy53YuHrDPxbVe3ypSOXgV5AbZQp9ytNlOfXM9sbSTPrECQxaV7zGT1plcidjvGw5BnXEdo7qAsVghlbuv-1qyVQ6a8YWS23W83qD_uCNiOJlec9RiQzkTpnS0VqNICgGs24Lg10Adg79xGf72rD5rmeWGeezHmOnGGRtr4BvM5Yck0CRWeAyNi_Eg7g9qFL1nED5u-DxDCCWaK-4
• nguoiquansat.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQE5fRW2nmKI1Rd2eDk_kSndM4HaaBNgFTKCfo1_ahwxW7ttYRDj9gkVakQmwWgQDkcYaLe9bIr4ZXIySY1LMqPQobzwoBSY4qyEHfVFhRbuFgVsadLGbNcQ2oRcMIJNJN9e194VQv5NS3ABtKAtoH2STMGjhDqgf1-vY4Y5qqJS0MuTzfOY3wD_COtEyLsaRPW5emTZjZ6FXxC9vVJWbAJhcgSE3aRlf1kGaQ==
• vietcap.com.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQEPSJiMaoYtLIm3yzdMJcIr71sMvOTy4JwQgTl-Uuja6SoilTGOgRTkTOU66CQke3XmA1LHIa4cNSHSvoAwW3RejZTs0ENfD4Zk_1Vq-0Qk8cyRK2sm5XTT8VXoFvXWxst6UnRibDCa_OAgXlubZdZ_FClukLb9_h3G6gVi9pHILr-ONw3De38N77gV1emxYR_MfhVr9RiA99suoBAGb6po2CBPjwSB
• dantri.com.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQE42tnZIHEfYO9Qcql5SOb8xqMvXBQhwgQJwRvLA84h0ucDiERWjNI2VpxD6aS0_ANryONJPg5OZFJRm2US1-tD7vNU0Ky_wcw_5WZuQOWjPQJ3UOXyCo9m863FjVEi0lcTePdO4jiTA45yup5vNf6kUCPq8TuJBFzeO5dTuV2HTd6SrKamln9v72BbTIJE-UPnQ77zitaba1sRrmbVMtkMeJEofUgGN4J_okgqhi2y5momig==