Tạm ứng cho bên liên quan là gì?

Nói cho dễ hiểu

• Tạm ứng là đưa tiền trước cho ai đó để họ làm việc, rồi phải hoàn ứng. Theo Thông tư 200/2014/TT-BTC, tài khoản Tạm ứng (TK 141) chỉ áp dụng với người lao động trong doanh nghiệp (đi công tác, mua vật tư…) và phải quyết toán, hoàn ứng dứt điểm.
• Bên liên quan là bên có khả năng kiểm soát hoặc ảnh hưởng đáng kể tới các quyết định tài chính và hoạt động của công ty (Chuẩn mực kế toán VAS 26, ban hành kèm Quyết định 149/2003/QĐ-BTC). Ví dụ: chủ tịch HĐQT, cổ đông lớn, công ty con, công ty liên kết.
• Theo VAS 26, giao dịch với bên liên quan là sự chuyển giao nguồn lực hay nghĩa vụ giữa các bên liên quan, bất kể có tính giá hay không. Nghĩa là tặng cho, cho mượn không lãi suất vẫn phải kể.
• Vì thế, tiền chảy sang bên liên quan mà ghi là "tạm ứng" thì về bản chất thường là cho mượn vốn / ủy thác vốn (Phải thu khác, TK 1388) hoặc Trả trước cho người bán (TK 331), chứ không phải tạm ứng nội bộ.

Đọc ở đâu trên báo cáo tài chính

• Trên Bảng cân đối kế toán (mẫu B01-DN) không có dòng nào tên "Tạm ứng cho bên liên quan". Khoản này bị gộp vào các chỉ tiêu lớn.
• Cần soi 4 mã số: 136 – Phải thu ngắn hạn khác, 216 – Phải thu dài hạn khác (nếu thu hồi trên 12 tháng), 132 – Trả trước cho người bán ngắn hạn, 135 – Phải thu về cho vay ngắn hạn.
• Bắt buộc mở Thuyết minh BCTC (phần giải thích chi tiết đi kèm báo cáo), xem hai chỗ: (1) thuyết minh chi tiết "Phải thu ngắn hạn/dài hạn khác" và "Trả trước cho người bán" – có danh sách từng công ty, cá nhân nhận tiền; (2) mục cuối kỳ "Giao dịch và số dư với các bên liên quan" – liệt kê các khoản tạm ứng, cho mượn tiền, phải thu về ủy thác đầu tư phát sinh trong kỳ và số dư cuối kỳ.
• Công thức tự tính: Tỷ trọng = (số dư phải thu, tạm ứng từ bên liên quan) / (tổng tài sản) × 100%.

Bao nhiêu thì đáng ngại

• Ngưỡng luật: theo Điều 167 Luật Doanh nghiệp 2020, giao dịch giữa công ty với người có liên quan có giá trị từ 35% tổng tài sản ghi trên BCTC gần nhất trở lên phải do ĐHĐCĐ (Đại hội đồng cổ đông – cuộc họp của toàn bộ cổ đông) chấp thuận; dưới 35% thì HĐQT chấp thuận (trừ khi Điều lệ quy định tỷ lệ nhỏ hơn).
• Điều 293 Nghị định 155/2020/NĐ-CP quy định việc công ty đại chúng cấp khoản vay hoặc bảo lãnh cho cổ đông nội bộ và người có liên quan (kèm một số ngoại lệ phải được ĐHĐCĐ biểu quyết).
• Mức bình thường: dưới 5% tổng tài sản – tạm ứng đúng mục đích vận hành, hợp đồng thương mại rõ ràng, có luân chuyển hàng hóa thực tế và hoàn ứng định kỳ theo quý.
• Mức đáng ngại: từ 10% tổng tài sản trở lên, hoặc trên 20% vốn chủ sở hữu – nhất là khi khoản tạm ứng không tính lãi vay hoặc lãi rất thấp, tồn đọng trên 6 tháng đến 1 năm không hoàn ứng (tức là bên nhận tiền chưa trả lại), trong khi tiền mặt cạn và công ty phải đi vay ngân hàng chịu lãi suất cao.

Ví dụ có thật ở thị trường Việt Nam

• ITA (Công ty Cổ phần Đầu tư và Công nghiệp Tân Tạo, sàn HOSE), BCTC hợp nhất Quý 2/2022 công bố ngày 29/07/2022: phần thuyết minh nghiệp vụ với các bên liên quan ghi nhận "Chi tạm ứng" cho bà Đặng Thị Hoàng Yến (Chủ tịch HĐQT) 1.936,3 tỷ đồng, tương đương khoảng 14,4% tổng tài sản (tổng tài sản tại ngày 30/06/2022 là 13.473 tỷ đồng), mục đích ghi là "tham gia dự án tại Mỹ".
• Sau khi HOSE gửi văn bản yêu cầu giải trình, đến ngày 05/08/2022, ITA phát hành lại BCTC sửa đổi với lý do "hạch toán sai": khoản tạm ứng cho bà Yến được đính chính giảm còn 633 tỷ đồng (đổi bản chất sang "hợp đồng chuyển nhượng cổ phần") và tách ra một khoản mới hơn 1.335 tỷ đồng đưa vào chỉ tiêu "Ủy thác đầu tư".
• Hệ quả ghi nhận: cổ phiếu ITA liên tiếp bị bán sàn (giảm hết biên độ cho phép trong phiên), HoSE đưa vào diện cảnh báo và Tổng cục Thuế yêu cầu thanh tra làm rõ các giao dịch này.

Tự kiểm lại

• scribd.com — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQGUOqq6Z38ZLAUPN5bZcgm8_DETFiGPPDfYqXUvDnr3UBjiwQ00xVMpqXRChGs-mf0aYh0KOwSYuhMyR0t5mAMEA3mzKHBVkBaOwXhj5slsb6S1qMHBz8o-Xanrtfiqd-W9kW_xs8z_K54=
• ketoanthienung.net — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQGHtT3FEnOcXvRkDFwJ2t55qZUy4Sa5oMTp-bb2N05w5LyxLFREuxQ3B-jI7K9IS4Nlhw2_563tKGy4A1oYPOAmI6BJvJSYxeS_LOHB392bK4Xw2b9lYNTVvl2qwKRTexN007243bVbYElmKpadGFcumi0=
• baocaotaichinh.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQH5cr5ZtnQQSYxuVZzP03-c6MwzNQWTHwW4pwyYhnMRW6uhaTjxpFXZkWw0h1zKnwhB2QtHrwr4Bnk4x4fJFyB5anmMMNyLh1FXWmaQho3p3m5aYIZrHH_HWT8aX0_i0C_CSf8q0DMg
• laodong.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQFKA8KsaL0Pn0Bqkp7bqVi_Q1dRlNwcyK4ZeQiOklvI44jWzyVWKLLvM47s62L9Mmx_8Z1c4IFwHzYves0g9thh7CEBZ_LtSqe1qLzqq34wT4YdTISB_-Sm6Km1cF6G3XhG_RJ7Y6_PzeMKrYfzzeqX7jilEKtXmdYbAAeePOIZ_RdsOSLb1dVmPqRlmlwMq-8Zf-lrakVXoMD46X5yblBsRD0=
• f247.com — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQEHOd1CO8JsHP9XMEot9LyLlTZm_K33qhUygWUIz0TRwcUxaGXjw9wen53gC3LofZ1Vx9s4MocjZwByseb0_IQxLs_LTbZCXCWMAAMwEEiZi7Sta7U4dNVYIC2ZSx_XY-wmW46MLLwJYaIuLw9rqPKsewaxX3znVEQh_RCaAPS-BB0mBCdC--E-eEjByx6Nwg==
• 24hmoney.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQGwjMzWaqpVBjEhQTO3U7G-VkJTyCELD9qX3JYHLXIo36aVwsFfo3b2kqFlerUW8_7hXz4IvYT1JG37XwrjNXx98uOIbOXne4nIcS8rDyyigNKHGnWppN2UsuS0sF3p_vf0_MucmFdv3Qf-r1lZxOBYS3aBvkuEPcAgdJC_I1kX9mY0AtwTErjxgfkuQxWhV-JEDgASI-bHgn7ZthvPGvgmSFX2iuOaE6yGFIc=
• baodautu.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQFINNYJqnAens1YCvRJ-h2Sy29ZAfUETCuw9W5leY4Mj-NP8iWve9qJGIw2mE5xlzF7IiPSQCd5xeWd3kcHgRe1JA75E0LldEq-ca2Ry6y-_JaWcDD8DI1Jijifu12Ua8_GLJPQ6iwwhhrv9C1XXA2n0SrOVWXadEu5t3-nh1NGhtBlcpT4ZaDFIuCbB2lbKW0DttnSO2M=
• nhadautu.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQHLit_lIPC5hVPdWy-gHT88ymVBIa4TNWiQNAJaf2C8CPzTnFtW-irH3V6nQ8SkLl48yrEzKqcCS4NEl-wHGk79HeHILq3okSME0EhBJ45RBLANwdN7h5-mJrG0UpYJU0Uogn1tDbXxjmIeUGKxfxB10xUDsrEeXVEy20eyWsH7BeSgZGg40sY3PHvfyago1as=