Thặng dư vốn cổ phần là gì?

Nói cho dễ hiểu

Thặng dư vốn cổ phần (tiếng Anh là Share Premium hoặc Additional Paid-in Capital - APIC) là khoản chênh lệch giữa giá thực tế phát hành cổ phiếu với mệnh giá của cổ phiếu. Tại Việt Nam, mệnh giá luật định của một cổ phiếu phổ thông là 10.000 đồng/cổ phiếu (theo Luật Doanh nghiệp). Công thức: Thặng dư vốn cổ phần phát sinh = (Giá phát hành thực tế - Mệnh giá 10.000 đồng) × Số lượng cổ phiếu phát hành thành công - Chi phí phát hành trực tiếp.

Đây là vốn do cổ đông nộp vào, không phải lợi nhuận do bán hàng hay kinh doanh sinh ra. Khoản này không bao giờ được đưa vào Báo cáo Kết quả hoạt động kinh doanh (P&L - bảng ghi doanh thu, chi phí, lãi lỗ trong kỳ) và không chịu thuế thu nhập doanh nghiệp. Quy định kế toán tại Thông tư 200/2014/TT-BTC (Điều 67, Tài khoản 411, tiểu khoản 4112) và Chuẩn mực Kế toán Việt Nam số 01 (VAS 01). Theo chuẩn mực quốc tế IAS 32, khoản mục này tương ứng với Share Premium hoặc APIC.

Đọc ở đâu trên báo cáo tài chính

Mở Bảng Cân đối kế toán (Mẫu B01-DN), tìm phần NGUỒN VỐN → B. VỐN CHỦ SỞ HỮU (Mã số 400) → I. Vốn chủ sở hữu (Mã số 410) → dòng có tên “Thặng dư vốn cổ phần”, Mã số 412. Trên sổ kế toán, đây là tiểu khoản TK 4112.

Với Ngân hàng/Tổ chức tín dụng lập báo cáo theo mẫu riêng của Ngân hàng Nhà nước (NHNN), chỉ tiêu này cũng được trình bày riêng biệt tại Mục VIII - Vốn và các quỹ thuộc Nguồn vốn.

Bao nhiêu thì đáng ngại

Không có quy định pháp luật nào áp đặt một tỷ lệ phần trăm cụ thể hay con số cứng bắt buộc thặng dư vốn phải đạt bao nhiêu. Số dư dương lớn thường là tín hiệu tích cực: doanh nghiệp huy động được lượng vốn thặng dư đáng kể mà không phải phát hành quá nhiều cổ phiếu mới, hạn chế pha loãng cổ phần (làm giảm tỷ lệ sở hữu của cổ đông hiện hữu) và EPS (lợi nhuận tính trên mỗi cổ phiếu). Doanh nghiệp có quyền dùng thặng dư vốn cổ phần để tăng vốn điều lệ (chia cổ phiếu thưởng cho cổ đông) theo Thông tư 118/2020/TT-BTC, miễn là thặng dư này là thặng dư thực thu (chênh lệch dương giữa tiền thu thực tế trừ mệnh giá và chi phí phát hành).

Số dư âm (Mã số 412 ghi trong ngoặc đơn) là trạng thái cảnh báo. Khi đó TK 4112 có số dư Nợ. Nguyên nhân có thể do chi phí bảo lãnh, phát hành quá lớn vượt quá chênh lệch phát hành; hoặc do doanh nghiệp xử lý cổ phiếu quỹ (cổ phiếu do chính công ty mua lại) bằng cách bán lại hoặc hủy với giá bán thấp hơn giá mua vào/mệnh giá, mà thặng dư lũy kế trước đó không đủ bù đắp. Hệ lụy: thặng dư âm kéo giảm trực tiếp Vốn chủ sở hữu, và doanh nghiệp không được phép dùng nguồn này để phát hành cổ phiếu thưởng hoặc chia tách cho đến khi khoản âm được bù đắp hoàn toàn.

Một lưu ý cho người mới: thưởng cổ phiếu từ thặng dư chỉ là bút toán chuyển số từ Mã 412 (Thặng dư vốn cổ phần) sang Mã 411 (Vốn điều lệ). Tại ngày giao dịch không hưởng quyền, giá tham chiếu cổ phiếu bị điều chỉnh giảm tương ứng tỷ lệ phát hành, nên tổng vốn chủ sở hữu của doanh nghiệp và tổng giá trị tài khoản nhà đầu tư trước - sau chốt quyền là không đổi.

Ví dụ có thật ở thị trường Việt Nam

Ngân hàng TMCP Việt Nam Thịnh Vượng (VPBank), mã niêm yết VPB trên sàn HOSE. Theo Báo cáo tài chính kiểm toán hợp nhất năm 2023 của VPBank, chỉ tiêu Thặng dư vốn cổ phần tại ngày 31/12/2023 đạt 23.993 tỷ đồng (số dư này được duy trì sang năm 2024–2025).

Trong năm 2023, VPBank hoàn tất bán vốn chiến lược cho Tập đoàn Sumitomo Mitsui Banking Corporation (SMBC - Nhật Bản), phát hành riêng lẻ 1,19 tỷ cổ phiếu VPB với giá phát hành 30.159 đồng/cổ phiếu, cao hơn 20.159 đồng/cổ phiếu so với mệnh giá 10.000 đồng. Thương vụ huy động tổng cộng khoảng 35.900 tỷ đồng (BCTC kiểm toán hợp nhất 2023); trong đó 11.900 tỷ đồng làm tăng Vốn điều lệ, phần chênh lệch còn lại hơn 23.900 tỷ đồng sau chi phí được ghi nhận trực tiếp vào Thặng dư vốn cổ phần.

Tự kiểm lại

• studocu.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQFf8mZxxQgLqAJTqIMNN1wMZ0BnFYDdPIM1XYei0ZBb9mMk_ky-Sr_mlinWPXh0jbvIfhBNo1DABXTWYyK_C1iBQraYz-U_kxMsozVHPzXpwXW-8pgpGJzeACfupXL0nQyk-Kp2Cv-4j-302yzPtWPKxU8d-NbPrlkcIPHazyMCoQKnWEqRCGwAlksEj0f7hmaaISCiW2kE1MSvMeQ_JXC3OodSZnCG5Ghuz_AJOGpwdukV573WvbMPxzYHvM9j8a0E-pRqg1ftPqG2dHQnlOf0DkNILy7jY002JdAWvwENNucza92cV8SVJVNf-T1z7ZVUafcxHA==
• 3asoft.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQHGPOK_XQQ3YbcqsEzV_LsX5ay11HGIcISU4D0HEFWFj73g_FHsLP8lycPS37tt0Zs0DOw1D3GS7jvrbk4a_s-VUyzXfeEE5Myxk8laIl7BDX9qK_R_QOSjD_mJtJawM6M4MJBqeQzocRPJmSxpZ2jgJrznZGa9JJcjlX2fooDdOEyKkGqfZduNk6cV
• fpt.com — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQHyRaAHSLJplN7f4mauQwnrw69HecJHKhnBrIsyhfVmSFK9PSxFtROwxB7WIN0-Jd6J800qdm9X0y6gt5SAnygLJUxjxfqRaRHN99b_rPQdKVVjXJXNNydd2CdTJjKjf9rVLLT310cF_ySCGD-gRRoXmH7lS8jl0A==
• vinamilk.com.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQFgsIPvA0OqX4CeSGmg47sYEI9eoMn3JyOYGoPk9uzG5bqH9SSrcq5PREoTFUPpMJg3vy5xqauyNHGigNsz1g-FEwhNhg4qTUsp5tWfWJB83A8GDMYRg2lVYvHl-HYT60RM-7tU34ZrhxO-KstLi60Aq2Ooa6c7bRxf9tzBBJSywI8CUK26u9z5NjoEO9vTvGbzHK9l0Q==
• vpbank.com.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQHv6rHc8aw0t_CvrgqXqWL0MB_VQQWQe-gqcZgbQpK_loTc40mI-ZBZu0tOzVNkLqwCvxKQA_G4vqLo_HQUEByG_iK25ZWQrcSE0NXtriwPYxEozrn4zucovYnV8rvlz0-adCprHjcEX1qRyO4pf7kjHbAqaym_lUX-stz5l0ZnMbsgl_pookWHHIveSt9EoNdctWmaqK_5oye7Mnfw8dY=
• studocu.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQFzu2esmKYNTt4n39jjcFc7aYYiX9FwHB8sQdmBOAFJGU6Gj-5Q0xujRArc0Nxr6IDXrj1zBcOHrdNelCe8UcisljtR43TVQMi9koTLF3-5pU37QFvQ2sslASXRXuiMhEOA3j07Y7smh-5QQhfhUX7fOCvnsS0-0nXRWKAIwKlA48x37zo5oPrCQA2hWBe5ioJZr2PBrP4Zc5F67KuevNgCPQNFoTPXZ0fALjOHxURuwctCFhNbl6NbbYBznupmpXVskujkp-bAr96UTRLb8p4noesDFITcuBQ04Q==
• nhanh.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQEdxY84Y2LkFN_Xypojes2PLdY48f5dEibzUL8DXitGFGl1xVYTZ0XjxCyC6FQ8-Td54sXKTEFh7hjjTSfUscWaOrd5NbyDZQGgQy8ABd2t8osZA2uxMvoLU2_5gsS4LH_OcT_UdFu03YAp6q2kTdHvgw==
• tamnhinviet.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQEFYE4RabH_UDeQzArgJ-sDN-9f0h7ilYNKHABFLcNBBM9zS4WEtwfgqiib2UzmBPmxpUzE27M720zgvTFzhcr5LDer-j3erdRxtq9zddiik1v4pmQZlepA4hYucYepv8yXBCZixPQwIfjMg_zSJx7dTi5ZqSDNPYRnzOuIu8nD