Trái phiếu chính phủ là gì?

Nói cho dễ hiểu

• Trái phiếu chính phủ là công cụ nợ do Chính phủ phát hành để huy động vốn cho ngân sách nhà nước hoặc cơ cấu lại nợ (Khoản 10 Điều 3 Luật Quản lý nợ công số 20/2017/QH14). Nói kiểu chợ: bạn cho Chính phủ vay tiền, Chính phủ trả lãi định kỳ và trả lại gốc khi đáo hạn.
• Kỳ hạn từ 01 năm trở lên, mệnh giá chuẩn là 100.000 đồng hoặc bội số của 100.000 đồng (Nghị định 95/2018/NĐ-CP). “Mệnh giá” là số tiền ghi trên mặt trái phiếu, còn “thị giá” là giá người ta đang mua bán thật trên thị trường.
• Giá trái phiếu tính bằng cách chiết khấu (chia về hiện tại) các khoản lãi nhận được mỗi kỳ và mệnh giá nhận khi đáo hạn, theo công thức P = tổng của C/(1+y)^t cộng F/(1+y)^n. Trong đó C là tiền lãi mỗi kỳ, F là mệnh giá, y là lợi suất đáo hạn (YTM – tỷ lệ sinh lời nếu bạn giữ tới ngày đáo hạn), n là số kỳ lãi còn lại.
• Vì F nằm ở tử số còn y nằm ở mẫu số, giá tăng thì lợi suất giảm, giá giảm thì lợi suất tăng. Đây là chỗ nhiều người đọc tin sai nhất.

Đọc ở đâu trên báo cáo tài chính

• Doanh nghiệp phi tài chính (Thông tư 200/2014/TT-BTC): mở Bảng cân đối kế toán, tìm Mã số 121 – Chứng khoán kinh doanh (nếu mua đi bán lại ngắn hạn để hưởng chênh lệch giá), Mã số 123 – Đầu tư nắm giữ đến ngày đáo hạn (ngắn hạn, kỳ hạn còn lại dưới 12 tháng), Mã số 255 – Đầu tư nắm giữ đến ngày đáo hạn (dài hạn, kỳ hạn còn lại trên 12 tháng).
• Chi tiết nằm ở Thuyết minh BCTC mục “Đầu tư tài chính” — trong đó doanh nghiệp tách riêng tiền gửi kỳ hạn, trái phiếu chính phủ, trái phiếu doanh nghiệp. Nhiều người chỉ đọc mã số trên cân đối rồi gọi tất cả là “trái phiếu”, tra thuyết minh mới biết là loại gì.
• Ngân hàng thương mại (Thông tư 49/2014/TT-NHNN): nằm chủ yếu ở Mục V – Chứng khoán kinh doanh (Mã số 150) hoặc Mục VI – Chứng khoán đầu tư (Mã số 160). Muốn chắc, tìm ở Thuyết minh mục “Chứng khoán nợ”, dòng “Chứng khoán nợ do Chính phủ phát hành” hoặc “Trái phiếu Chính phủ”.

Bao nhiêu thì đáng ngại

• Lợi suất kỳ hạn 10 năm là cái nhiệt kế được dùng nhiều nhất. Vùng bình thường: 2,0% – 3,5%/năm. Ngưỡng đáng ngại: trên 4,5% – 5,0%/năm, thường đi kèm lãi suất bị đẩy lên, thanh khoản hệ thống ngân hàng bị thắt lại hoặc kỳ vọng lạm phát tăng. Có thật: quý 4/2022, lợi suất 10 năm từng vọt lên sát 5%.
• Chiều ngược lại: lợi suất rớt dưới 1,5%/năm và kéo dài cũng không phải tin vui — nó báo hiệu tiền bị ứ trong hệ thống ngân hàng vì tín dụng ra nền kinh tế bị tắc.
• Trần nợ theo Nghị quyết số 23/2021/QH15: nợ công không vượt quá 60% GDP (ngưỡng cảnh báo 55% GDP); nợ Chính phủ không vượt quá 50% GDP (cảnh báo 45% GDP); nghĩa vụ trả nợ trực tiếp của Chính phủ không quá 25% tổng thu ngân sách nhà nước.

Ví dụ có thật ở thị trường Việt Nam

• Tập đoàn Bảo Việt (mã BVH, niêm yết HOSE), Báo cáo tài chính hợp nhất kiểm toán năm 2024:
• Tại ngày 31/12/2024, tổng tài sản hợp nhất đạt 251.218 tỷ đồng.
• Khoản mục “Đầu tư tài chính dài hạn” (Mã số 250) đạt 123.543 tỷ đồng.
• Theo Thuyết minh chi tiết các khoản đầu tư nắm giữ đến ngày đáo hạn dài hạn: danh mục trái phiếu dài hạn trị giá 95.288 tỷ đồng, trong đó trái phiếu chính phủ có giá trị ghi sổ 68.996 tỷ đồng — tương đương hơn 27% tổng tài sản của cả tập đoàn, kỳ hạn từ 10 năm đến 30 năm.
• Đọc ví dụ này để thấy một điều: doanh nghiệp bảo hiểm giữ trái phiếu chính phủ kỳ hạn 10–30 năm là chuyện bình thường, vì họ cần dòng tiền dài và ổn định, không phải để “lướt sóng”.

Tự kiểm lại

• chinhphu.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQFnTuPbJ8WhJw6KmJPUcgtfiECvhq_4i437bSnSZ1Nstxnt0jUTVEiTij6KJS73ybSA6mP2vtdr-o5MQ3LrzUBKTx0DKAqkZxtSLJGphtAuLdrj3pHNxNVOToyVwUfRrG-E6hwMZYfiXCF8U1pyJ69E1iP5miwWxOpZrg==
• luatvietnam.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQGpWIAank7FxCsVyU-Tt6N6kOD4rs7IXRMR-8rkbP6q3H4JH7t7i8VucisnAR1_NgK32BxadGoxTcrRrrHTfCVRipsaNe1A64gCwqvPqGlmITkQc5NnH_g1aQ2ZYnrjJFuuplKNFcfUOLAdmN_orziuN7211HM9ufwM7z4fg0oEpuniQCz3LPpz5zGPNZR7yg==
• iife.edu.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQHiG3f4sLlSuOU8LzmDDEQTplpYpBr1IRZJ6AwaufInNMAO_dnM_AuGgG1GUiQt6OQGC5JaqaFyYQMimj5bQPqGGUlgR3gMgCr_uPUUFnJOkmkkXryMHNwWLJ6VkczbaOrlK5SN-yyiBiAECsYRyLk4z_7cvG1wU3iMRT3J97dBKm3byP7khw6rzxuHtS8oPOnwPjVa5toMgglSfTJo
• vnba.org.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQGu2MDXOsjLu9Aqvhm6FWZGBt7skj6xEnO_3P8zbtsqAkhzXRA2WgD-0IiAl-jYAVfOcigFQh804OeBdMCpXYv5ItFnb3oFJi3i0crpmjRphUVGppxF-IjgISl0H4_2Tnl3QHgTHWM3lpWyeCeqsSzI6dPOhsqvsiLdxYOUb2j1l_u_77KWvE6L41-L5glzLq85WCVBYNsfq6bjxwlu41_mvRA=
• visrating.com — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQFO4A9NpmZ5cmiAkXmwPk9UDBytmd1E0Ob9_tggcSJZw8whcwkxvA880xNKRdRexdB2IInMNl-O4XESGfC7_w5V53vyrVJJnooQTnbfjJzDmnw7y9zzQBCJedHlQcKQxGlUMx02ETYe3M-xTDjZ
• vcci.com.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQHA9p1joy7vwQ9o91w3_bjjwwFGJWNnBg_FFK5kALP-qvgCiNFo3INy-s2mnmuk8TVZVtuK9gkO_dUUrlRZXOA1Z7BZtHBaIpMyX0qrKEwAzgaG243Hn83K1w2sW90iABCQZghJgj9JtmnVLkkaFcdeOIQjOGAg7qLy2Hx7bU_Iv01LAqavRtw2dit3eXioZ-TmGKQFRbm9h7qG2N45qLhuZ8qScBxA0vcu3BSGLtalapVRnVX1ajVUpCd7zP5_isPLdEHvhE6z6HBEvDamsNUNFeqfpT6f63Ux1RkKgPYo
• topi.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQFq2HG-WhUTA1kjLZ4bmEr2h-TqYQBDzdsaLq4rl--Isxg8RyLMo1lmdD5Wi7v3k6y1z6I8egPzVTSuwCirOHD68nnHqfXHzig7c6Jz2TFEaOWDDipf3S00hRg4TaJXDA==
• vietcombank.com.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQHMhFKraEYlquhcXmiEL3LDgaPAvk_Gon5u696156AdjqW2QDPAOx4Pl22SAO2YAr1PMAZCLto-SfvmbpHcTymSWiSmWr5PmGTlq-idJtl1Mct2gY5xQLQJ1yDv0nNB4owZaaDwyTKvZfookCNoPkHmUzxzqWnlhAEB0aTiGxQdlA==