Thuế phải nộp trên báo cáo tài chính là gì?

Nói cho dễ hiểu

Hình dung bạn đi siêu thị, lấy hàng về nhà rồi, nhưng chưa ra quầy trả tiền. Món hàng đó vẫn là khoản bạn đang nợ. "Thuế và các khoản khác phải nộp Nhà nước" trên báo cáo tài chính chính là cái hoá đơn đó — tiền thuế doanh nghiệp đã phát sinh nghĩa vụ nhưng chưa chuyển vào Ngân sách Nhà nước tại ngày lập báo cáo.

Nó không phải một sắc thuế duy nhất. Nó là một cái giỏ đựng:

• Thuế GTGT đầu ra phải nộp (thuế giá trị gia tăng, sau khi đã cấn trừ thuế GTGT đầu vào theo luật).
• Thuế TNDN (thu nhập doanh nghiệp) tạm tính/quyết toán.
• Thuế TNCN (thu nhập cá nhân) mà doanh nghiệp khấu trừ hộ người lao động rồi phải nộp thay.
• Các loại khác: thuế tiêu thụ đặc biệt, thuế xuất nhập khẩu, thuế nhà đất, tiền thuê đất, tiền sử dụng đất, phí, lệ phí…

Về bản chất kế toán, đây là một khoản nợ phải trả — căn cứ theo VAS 17 (chuẩn mực kế toán về thuế TNDN) và Thông tư 200/2014/TT-BTC của Bộ Tài chính. Trên chuẩn mực quốc tế nó tương ứng với *Current Tax Liabilities* (nợ thuế hiện hành) theo IAS 12 và IAS 1.

Đọc ở đâu trên báo cáo tài chính

Mở Bảng cân đối kế toán (mẫu B 01 – DN) và đi theo đường này:

• Phần NỢ PHẢI TRẢ, mã số 300
• Xuống mục I. Nợ ngắn hạn, mã số 310
• Tìm dòng "Thuế và các khoản khác phải nộp Nhà nước", mã số 313

(Ông nào tra sách cũ theo Quyết định 15/2006 sẽ thấy dòng 314. Từ Thông tư 200/2014/TT-BTC đến nay, số hiệu chuẩn là 313.)

Muốn xem chi tiết từng sắc thuế thì lật phần Thuyết minh nợ phải trả: ở đó bóc tách số dư đầu kỳ, số phát sinh phải nộp trong kỳ, số đã nộp trong kỳ và số dư cuối kỳ của Tài khoản 333.

Đừng lẫn hai chỗ khác nhau:

• Mã số 313 trên Bảng cân đối kế toán = số dư tích luỹ còn nợ kho bạc, chưa chuyển tiền nộp, tại ngày chốt sổ.
• Mã số 51 & 52 trên Báo cáo Kết quả Kinh doanh = chi phí thuế TNDN (hiện hành và hoãn lại) phát sinh tương ứng với kết quả kinh doanh của kỳ, không nói gì về việc đã nộp hay chưa nộp tiền.

Công thức biến động trên Tài khoản 333:

Số dư cuối kỳ (mã 313) = Số dư đầu kỳ + Thuế phát sinh phải nộp trong kỳ − Thuế đã thực nộp vào Ngân sách Nhà nước

Một chi tiết dễ bị bỏ qua: nếu doanh nghiệp nộp thừa hoặc được hoàn thuế, khoản đó không được tự bù trừ với thuế phải nộp khác loại khi cơ quan thuế chưa xác nhận đối trừ. Nó nằm bên phần Tài sản, ở mã số 153 – Thuế và các khoản khác phải thu Nhà nước.

Bao nhiêu thì đáng ngại

Ngưỡng bình thường:

• Doanh nghiệp sản xuất, thương mại, dịch vụ hoạt động ổn định: tỷ lệ Thuế phải nộp / Tổng nợ ngắn hạn thường từ 1% đến 5%.
• Khối bất động sản: tỷ trọng này có thể vọt lên 10% – 25% vào lúc mở bán lớn hoặc bàn giao dự án, vì phải ghi nhận nghĩa vụ tiền sử dụng đất và tạm nộp thuế TNDN theo doanh thu.
• Yếu tố mùa vụ: tại báo cáo Quý 4 (ngày 31/12), số dư thuế phải nộp thường cao hơn các quý khác, vì gồm nghĩa vụ thuế quý cuối chưa tới hạn nộp và khoản thuế TNDN đang đợi hạn quyết toán năm (hạn chót là ngày cuối cùng của tháng thứ 3 năm sau, theo Luật Quản lý thuế số 38/2019/QH14).

Ngưỡng đáng ngại:

• Số dư nợ thuế không giảm mà phình to qua 2–3 quý liên tiếp, trong khi lượng tiền mặt của doanh nghiệp cạn dần. Đó là dấu hiệu mất thanh khoản, không phải "khôn ngoan".
• Lãi phạt chậm nộp: 0,03%/ngày, tương đương khoảng 10,95%/năm (Khoản 2 Điều 59 Luật Quản lý thuế số 38/2019/QH14) — đắt hơn vay ngân hàng thông thường.
• Rủi ro cưỡng chế: nợ quá hạn trên 90 ngày có thể đối mặt với các biện pháp cưỡng chế hành chính: trích tiền từ tài khoản ngân hàng, phong toả tài khoản, dừng làm thủ tục hải quan và cưỡng chế hoá đơn (buộc ngừng sử dụng hoá đơn).

Ví dụ có thật ở thị trường Việt Nam

CTCP Vinhomes (mã cổ phiếu VHM) — Báo cáo tài chính hợp nhất kiểm toán năm 2023, chỉ tiêu "Thuế và các khoản khác phải nộp Nhà nước", mã số 313:

• Số dư tại ngày 31/12/2023: 16.044.095 triệu đồng (khoảng 16.044,1 tỷ đồng).
• Số dư tại ngày 31/12/2022: 18.321.324 triệu đồng (khoảng 18.321,3 tỷ đồng).

Với một doanh nghiệp đại đô thị, số dư nợ thuế hàng chục nghìn tỷ đồng phản ánh nghĩa vụ tiền sử dụng đất phát sinh song song với các khoản thuế TNDN tạm nộp khi bàn giao số lượng lớn sản phẩm tại các đại dự án (như Vinhomes Ocean Park 2 & 3). So hai mốc thời gian thì số dư này giảm từ 18.321,3 tỷ (31/12/2022) xuống 16.044,1 tỷ (31/12/2023).

Tự kiểm lại

• gonnapass.com — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQFXSa1x9rMHFk4deVAYCcaDPeF6l8S--enfP3-nHz28mh978lWfqctq4zVX39WwMyWCjQyNsjsWXnqjyr2i5G9kqFJDCgFNyuCQTENqzHjiRshq4ujLsKGWdTedex_-1nzZa2pTgnTxXCDy0HG9lzG6YFJtE1vu11Y1EqwHY8C06bHAjVzKvA1NJ3sSMJ0uLM6PQK8yAvA=
• studocu.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQH6a6euwDzPrYsJkaknvcxB6YkLWD56rchm6kXkHCNb_7f6MLJ8nq8VFaCzOR2WgCWdfSu-F_Pd0-k5hbGbqbPpk3Jbx7A3bzAlUdeHlsigR8SgxfxSwpd4Nb17GxUatOL-KXb0ENxPodcCKpZ7BGJoAcl33csv2rVrm4qkHRrvZUMHVsp1JN0udizrzuN1bY6XFG28jJFmI8OvSALZYjM9P0hUMg4J9xg5xRmAtYfuYdFiXRteHeDMFPmHYwQdg1NlnDSt
• ketoanthue.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQHlQspKJgPbW-TYk1k8780FlaqAZ8QoaCbbnwxS7fXl-DTgoDp2urZhDUOO2iiMVwZSLd_rA87qpo1tl8rO_-3jBQuReUIvEDUXawvgjHPs7tOiaG2aF014zcgaRTtmCfGm0EuAaf16XDIrBHpUhrlW7m2dLijk-VSyDaG3G5Y-tSFSuYe2q1DzBEyNIrDptSKCc2nOpy46SBVyAci-cZ3XIOYDF18TuSS-2HY=
• vietstock.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQGFqc9vN41j9jN4mOuzZbdr7E0OfrllDgM8ruuyDqArDY2_ZxlO0lyEoOGl8SWPWNVZCZUMTEr9O8JMp_a2ZvXJ6LobeMPWFCO7wpRYWVLNiqcUBSCxG48-iAEMvJ746vD7jeD3p5erPVxzg-fQiyWfRp4vvUW9A1syziLXsAvTbvEXOAdxng==
• vietstock.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQHg9_w_5OgQMsXsl-QFRB3rnRofTz4nja1LAL1grFYDWWUbph2vLdbnhCPgV9NY2k1IRT_Ukl8X4sqo9_5mjIFsslCi5MCrFdHHm3hE8nZHcO2I4oEBj8Jcqj_sJ9MmhVBxrbizoJm2AoAyZJnuOdXs1RZD8X5-FPQUE2tbyXuSWUsIppPbKH9h4JCic5-vXCk=
• congtylamnghiepngochoi.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQGL_toPfJrJKcR-5x04t8un48QGZffCmGRJlkmia42AOzpexpdpXk7pDUMBZNyKrEbq2THJxQQL1qQws_tGhGatbp89mOpnN-FYrYGo8_Xa921bRvFfelThgWjVBtgwSWzLwMfrSdRxYliCNMJn9pzZjSqQfRWJwCs_PF-WVzsq9LZYRnPVAr3kLI7Kd5vN0ZPzlR5H_E4tRgNOx8jANS3atg==
• phuthotourist.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQFZgsw5m56xrsbqbBlecZEcU0u6nRY4Q5exojshOSZuPZ6r4MspgQU2AgylBRd4-sFkPQo82zB5XypLqtFMwBGr2jcbmRuIaTVg8pXATSfG7ETzeuPFeT4RM636k_NeA-wFSVEt6MkskPu_wmEDKtb3Swz0J0cYS7jrP0hK_Q==
• tamnhinviet.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQFPi8kZmWgPt7Ml9gWpNJsOiJDPiV1QoUvNgK-yr_k0lFiAr30HZZBGNIsxRiI_y7Tp-QvWksOZDTEGxgFOPDkZ7Ehc7DTNf9zS2dMduo7ltmLAMWChhC_QE8Vubd4q21UV7nMP8Jo1nDnceJ1X16d19bmVvX_6WM66nn5UYAba