Tạo cung cầu giả (Market Manipulation) là gì?

Nói cho dễ hiểu

Tạo cung cầu giả là việc dùng một hoặc nhiều tài khoản — của mình hoặc của người khác — mua bán qua lại, thông đồng đặt lệnh liên tục để tạo ra cung cầu giả, rồi kèm tin đồn hoặc thông tin sai lệch, khiến giá cổ phiếu chạy theo ý muốn của nhóm đó thay vì theo kết quả kinh doanh. Căn cứ pháp lý: Khoản 3 Điều 12 Luật Chứng khoán 2019 (Luật số 54/2019/QH14).

Ba chữ phải nhớ: - Cung cầu giả: lệnh mua bán qua lại giữa các tài khoản trong cùng một nhóm, không làm thay đổi chủ sở hữu thật. - Giao dịch quay vòng: mua và bán cùng loại cổ phiếu trong cùng ngày mà không chuyển quyền sở hữu thực sự. - ATO / ATC: lệnh khớp tại thời điểm mở cửa và đóng cửa phiên — hai thời điểm dùng để xác định giá mở cửa, giá đóng cửa.

Đây là khái niệm pháp lý, không phải khái niệm kế toán: VAS và IFRS — hai bộ chuẩn mực kế toán — chỉ quy định cách ghi nhận và trình bày báo cáo tài chính, không có chuẩn mực nào tên là "tạo cung cầu giả".

Đọc ở đâu trên báo cáo tài chính

Thẳng thắn: không có mã số dòng, không phải một khoản mục trên báo cáo tài chính (BCTC). Nó phát sinh trên sổ lệnh (Order Book) và hệ thống khớp lệnh của Sở Giao dịch Chứng khoán (HoSE, HNX), không phải nghiệp vụ kế toán từ hoạt động sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp.

Nhưng có dấu hiệu gián tiếp trên BCTC ở doanh nghiệp mà cổ phiếu bị chính nhóm nội bộ đẩy giá: - Mã số 136 – Phải thu ngắn hạn khác (Bảng Cân đối kế toán): tạm ứng, ủy thác, cho mượn tiền với cá nhân/tổ chức liên quan mà không thấy hoạt động kinh doanh rõ ràng. - Mã số 228 – Đầu tư tài chính khác / Ủy thác đầu tư: doanh nghiệp đem vốn ủy thác cho bên thứ ba mua bán cổ phiếu.

Cách tính tiền trong công tác giám sát, điều tra: Khoản thu trái pháp luật = tổng tiền bán – tổng tiền mua – chi phí giao dịch hợp pháp (phí, thuế). Nếu kết quả ra âm hoặc bằng 0 thì hành vi vẫn bị xử phạt hành chính theo khung cố định, miễn là chưa đủ mức vi phạm hình sự.

Bao nhiêu thì đáng ngại

Theo Điều 211 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017): - Thu lợi bất chính từ 500.000.000 đồng trở lên: phạt tù từ 06 tháng đến 03 năm, hoặc phạt tiền từ 500 triệu đến 2 tỷ đồng. - Thu lợi từ 1,5 tỷ đồng trở lên: phạt tù từ 02 đến 07 năm. - Hoặc gây thiệt hại cho nhà đầu tư từ 1.000.000.000 đồng trở lên.

Dưới ngưỡng hình sự thì xử lý hành chính theo Nghị định 156/2020/NĐ-CP (sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định 128/2021/NĐ-CP): phạt tối đa 1,5 tỷ đồng với cá nhân, 3 tỷ đồng với tổ chức, hoặc gấp 10 lần số tiền thu lợi bất hợp pháp.

Dấu hiệu định lượng trong giám sát hằng ngày (theo quy chế giám sát của Sở GDCK): - Cổ phiếu tăng trần hoặc giảm sàn 5 phiên liên tiếp trở lên mà không xuất phát từ thông tin công bố chính thức — doanh nghiệp buộc phải giải trình. - Tỷ lệ hủy lệnh (Cancel-to-Order ratio) áp đảo trong phiên, đặc biệt ở các phiên khớp lệnh định kỳ ATO, ATC. - Tập trung tài khoản: một nhóm cá nhân/tổ chức liên quan chiếm trên 30% – 50% tổng thanh khoản của mã cổ phiếu đó trong nhiều phiên liên tiếp.

Ví dụ có thật ở thị trường Việt Nam

Nhóm cổ phiếu "họ Louis", cựu Chủ tịch HĐQT Louis Holdings là Đỗ Thành Nhân; giai đoạn từ đầu năm 2021 đến tháng 10/2021. - Mã BII (CTCP Đầu tư và Phát triển Công nghiệp Bảo Thư, sau đổi tên thành Louis Land): giá từ khoảng 1.000 – 5.000 đồng/cổ phiếu lên đỉnh 33.800 đồng/cổ phiếu (tháng 9/2021). - Mã TGG (CTCP Xây dựng Trường Giang, sau đổi tên thành Louis Capital): từ khoảng 1.200 – 1.800 đồng/cổ phiếu lên đỉnh 74.800 đồng/cổ phiếu (tháng 9/2021), tức hơn 40 lần. - Phương thức theo bản án: 17 tài khoản chứng khoán đứng tên người thân, nhân viên, mua bán chéo liên tục để tạo cung cầu giả tạo. - Bản án của TAND TP. Hà Nội tuyên tháng 05/2023: thu lợi bất chính hơn 154 tỷ đồng; Đỗ Thành Nhân bị phạt 5 năm 6 tháng tù theo Điều 211 Bộ luật Hình sự.

Sau khi lập đỉnh, nhóm này bán ra và cổ phiếu mất thanh khoản nhiều ngày, giảm sàn liên tục — đúng cái mà người mua ở vùng giá cao phải chịu.

Tự kiểm lại

• ub.edu.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQFd8xNt2Ap4EBtjVp67BHZgrd70tcBwhSygkSvf4AU5jwn4Tp_VCdALsnPyS_0yFSVWQpe5kmuNs4-2ojdK4QtHC5yOPabEw2e2EX-bSMcIDc6fWfQvukrQMtXbnGlLnFWnxNvv-GpBGqjtCa3HbMY=
• luatduyhung.com — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQHLMDpdIQb_wT_PSWdh_XqY-OqYz2D9e6hbb9zlVGscJDZVNMuGoqtgHVCDEqLPzSA60r5jJLbO_uKpWure0ZGoAY2EIcl17iupYgUliJe0o_Y5V4M1v6R28oe2PTUmzVPIAJ2TNW4qFQ3JwzbEYYcS-_mh
• pgt-holdings.com — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQHnrBsNcPH1OwD7BbilAV40mUWczSPCfVkwHD6e117q3mUm1VML5vAn6toEOspPeaRvCRt2ljZSp4Dher8p-V4Yc7G2tLxjEGJPb92q43v9egjsJ3kzz6bdrg1oLxDmwUK4wKk55ctnSb9PgRxWvmIXxpAkG_2xfORgXbaSZeHvwnLbiaQj39D8nwwh6IOdknmC
• baovephapluat.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQE6nH1J3J2UtAIN23doHNHHq6YutChGr0vrAsm7pzE_Wz33JulD_5FHUIlAJ2IEvhqQzFILvSZmpZ9NDZtEaOwMBI9tUueB8XMw9sAZGEawUerty9KklpBROoSak4XTHnhJ5yoN1NnwYHGGe6NG8REbXOq74SmpvSBcHgaqGUPAE1t2siZuXIISKf0PFFpc80WgI4yX2fT_wddW7NQvLAKwi0395FNdxLesKY7dDGQpgpnIKBbCQxH5nerDgHH9H4CPMGRHU_abtlS5S-Y=
• luatsucong.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQF4Z2hPGNmC-zCuWDJV0JkTEHAMizLzLdUXSMJVb0HRJmVLbgR8GMBS__5a0koYq1X9tu-x0iLjvu0ScQ3yLMHybEla7Pp_4dWro4DeygePdZ05Vzuj2THWPt4-1tb8z5CJgkT-1MDjy2VP1UB9Q9eZQHfTISoLg_QNuIvYamMW
• vietnamnet.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQFu9YFIU-fldVN9Wm4_ZfEcfV8DmyNob5bpk61VLb3MdrliiUJdT2AnnOEglHlLhaCrOycqcY2vADqre2eye1ikQrq2HvUo1NvS33QleD0u3fdxnOEKlFK_wmjMGjmtN8lpYuZbk2wLrXsKs6E2qxqiSKmJE9QRlgF1pCxFaduZJuPnKazVBhriydWWORQd2mVLo1EhRUE_VsT7h8Mhg1dlmLw=
• vkshanoi.gov.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQF7bgnAESs6bTMXHPG8cny3IL2hkE5DUfMdwGEVIO_EFJNUejkhBRMAzZLupNmHSIFlXJGs25d44OXXIqa5_b8AxGd75LB85xkbIxZJM76Wpd8hn1K2c_FU22-jMgs08ecs4p3v2oHMkmUV0jfAKdGzwJn7BN_r6zEbaZu6wR3a3DgXJjVOzBdy9EQfMSJuXzRcBjbn-IODta-A2-bYQGv1Nds69qQd
• baoquangninh.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQFNdwzGnZMmLZhT9NUpfHfEe60snJuPPoSr0OF6VvcOEAH7I0WPFftcSCJxj19EoSkZOJx_frRCTMbT5FaJ52SGrMco7N5e30BUPthhRkgr8I5VIg2quYWUhAnWtcqQIQGJI17DD9SAkxlDnEE1fL-QNSLyYzlWkngLsXaHqWfMuuAOlXUy6lH2YDfd97RqTIPO_pc9Urss24U=