Ủy thác đầu tư là gì?

Nói cho dễ hiểu

Ủy thác đầu tư (tiếng Anh: Investment Entrustment / Investment Trust) là quan hệ trong đó bên ủy thác (người có tiền) giao một lượng vốn cho bên nhận ủy thác (người cầm tiền) để người này đầu tư hộ — chứng khoán, bất động sản, dự án… — nhằm sinh lời, và bên nhận được hưởng phí dịch vụ.

Nói kiểu chợ: bạn đưa tiền cho người khác cầm đi đầu tư, bạn không trực tiếp bấm lệnh, không đứng tên tài sản, và trả phí cho họ.

Ở Việt Nam, không phải ai muốn nhận ủy thác cũng được. Theo Thông tư 99/2020/TT-BTC của Bộ Tài chính, chỉ công ty quản lý quỹ được Ủy ban Chứng khoán Nhà nước cấp phép mới được quyền nhận ủy thác quản lý danh mục đầu tư chứng khoán chuyên nghiệp. Luật Chứng khoán số 54/2019/QH14 (khoản 39 Điều 4 và Điều 86) xác định hoạt động quản lý danh mục đầu tư chứng khoán đúng là việc quản lý theo ủy thác của từng nhà đầu tư trong việc mua, bán, nắm giữ chứng khoán và các tài sản khác. Với các giao dịch ủy thác vốn thông thường ngoài ngành tài chính, nền pháp lý dân sự là Bộ luật Dân sự số 91/2015/QH13, Điều 562 về Hợp đồng ủy quyền. Riêng ngân hàng thương mại và chi nhánh ngân hàng nước ngoài có phạm vi ủy thác và nhận ủy thác theo Luật Các tổ chức tín dụng số 32/2024/QH15.

Điểm người mới cần nhớ: ủy thác đầu tư khác với việc bạn tự mở tài khoản chứng khoán và tự bấm lệnh.

Đọc ở đâu trên báo cáo tài chính

Doanh nghiệp phi tài chính mang tiền đi ủy thác không có một dòng riêng tên "Ủy thác đầu tư" trên Bảng cân đối kế toán (Mẫu B01-DN, lập theo Thông tư 200/2014/TT-BTC). Khoản này thường bị phân bổ vào:

• Mã số 136 – Phải thu ngắn hạn khác (Tài khoản 1388): hợp đồng ủy thác thu hồi vốn trong vòng 12 tháng.
• Mã số 216 – Phải thu dài hạn khác (Tài khoản 1388 hoặc 244): hợp đồng ủy thác trên 12 tháng.
• Mã số 123 / 255 – Đầu tư nắm giữ đến ngày đáo hạn (Tài khoản 128): khi ủy thác mang tính chất gửi vốn hưởng lãi cố định tại tổ chức tín dụng.
• Trường hợp cá biệt (hạch toán chệch): ghi vào Mã số 253 – Đầu tư góp vốn vào đơn vị khác (Tài khoản 228) dù thực chất là giao tiền ủy thác mà không nắm giữ cổ phần trực tiếp.

Muốn thấy số thật, mở Bản thuyết minh báo cáo tài chính, tìm mục "Các khoản phải thu khác" hoặc "Đầu tư tài chính dài hạn khác", đọc danh sách đối tác nhận tiền, số hợp đồng ủy thác đầu tư, thời hạn và điều kiện tài sản bảo đảm.

Hai phép chia để biết khoản này to hay nhỏ:

• Số dư ủy thác đầu tư / Tổng tài sản (Mã số 270) × 100%
• Số dư ủy thác đầu tư / Vốn chủ sở hữu (Mã số 410) × 100%

Bao nhiêu thì đáng ngại

Với doanh nghiệp sản xuất, thương mại, dịch vụ, xây dựng (nhóm phi tài chính), tài liệu tham chiếu chia làm hai vùng:

• 0% – dưới 5% tổng tài sản: vùng bình thường. Doanh nghiệp chỉ tận dụng dòng tiền nhàn rỗi ngắn hạn; bên nhận ủy thác là định chế tài chính chuẩn mực (công ty quản lý quỹ được cấp phép, ngân hàng thương mại); thời hạn dưới 1 năm, có tài sản bảo đảm thanh khoản cao hoặc cơ chế hoàn trả vốn rõ ràng.
• Trên 10% – 15% tổng tài sản, hoặc trên 20% vốn chủ sở hữu: vùng báo động đỏ. Đi kèm thường là các dấu hiệu: bên nhận ủy thác là cá nhân (Chủ tịch HĐQT, người nội bộ công ty) hoặc công ty TNHH mới thành lập không có ngành nghề quản lý quỹ; hợp đồng tín chấp hoàn toàn (tức là không có tài sản nào cầm cố làm bảo đảm, chỉ dựa vào chữ tín) hoặc bảo đảm bằng cổ phiếu chưa niêm yết của chính bên liên quan; giao dịch thực hiện bằng tiền mặt thay vì chuyển khoản qua ngân hàng; tiền gốc liên tục gia hạn từ năm này sang năm khác, doanh nghiệp ghi nhận doanh thu tài chính từ lãi ủy thác trên giấy trong khi dòng tiền từ hoạt động kinh doanh (OCF) lại âm.

Chú thích cho người mới: OCF là dòng tiền từ hoạt động kinh doanh — tiền thật sinh ra từ bán hàng, làm dịch vụ, không tính tiền đi vay hay tiền bán tài sản.

Ví dụ có thật ở thị trường Việt Nam

Công ty Cổ phần Đầu tư và Công nghiệp Tân Tạo (mã chứng khoán ITA, sàn HOSE) — Báo cáo tài chính hợp nhất soát xét bán niên năm 2022 (soát xét là mức kiểm tra nhẹ hơn kiểm toán cuối năm), do Công ty TNHH Dịch vụ Tư vấn Tài chính Kế toán và Kiểm toán Phía Nam (AASCS) thực hiện:

• Tại ngày 30/06/2022, ITA ghi nhận số dư ủy thác đầu tư là 314,1 tỷ đồng, tăng 223 tỷ đồng so với số dư đầu năm là 91,1 tỷ đồng; bên nhận là cá nhân bà Đặng Thị Hoàng Yến, Chủ tịch HĐQT, nghệ danh Maya Dangelas.
• Trước đó, tại báo cáo tài chính Quý 2/2022 tự lập ngày 29/07/2022, ITA ghi nhận khoản tạm ứng/ủy thác cho bà Yến lên đến 1.936,6 tỷ đồng, sau đó công ty đính chính với lý do kế toán hạch toán nhầm giữa Phải thu khác và Đầu tư khác; số ủy thác đầu tư nêu trong giải trình là 1.335 tỷ đồng.
• Kiểm toán AASCS đưa ra ý kiến ngoại trừ (tức là kiểm toán viên không đồng ý với một điểm nhưng không phủ nhận toàn bộ báo cáo): ITA ghi khoản ủy thác đầu tư cho cá nhân bà Yến vào mục "Đầu tư góp vốn vào đơn vị khác" (Thuyết minh V.4.2) là chưa phù hợp với Chế độ kế toán doanh nghiệp Việt Nam, do chưa có đầy đủ chứng từ và chưa được bên nhận vốn đầu tư xác nhận.
• Đặc biệt, khoản chi 223,02 tỷ đồng phát sinh trong 6 tháng đầu năm 2022 cho bà Yến được chi bằng tiền mặt, khiến đơn vị kiểm toán không đủ cơ sở xác minh và kiểm chứng giao dịch.

Tự kiểm lại

• cafef.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQHGjdY9xrvXCGyTSgNTyRcjZGqpQ3CgdCeStPkwOsA9dwFt0kXDU3UDq7qgGmTqpLoIdNzF-7dZ4EwpyUnpxLlh4BMQVZxwsuHScAz5JaAOnal21vSi64FGNvj_ZLVfmhTmc45_svjj3Gm7h7BG629h6lMz5-48dBILOOZLLgmgVtkELfcXV3cHdcpMjDe-uf6W1-Q=
• ewealth.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQHemcbR7_0HaOuwiEcwUyZWIELqglPLy0wf51f4tMLPorLqObxhOsO6AWvuCnc4L0qGa0lFMti3GaoWEwITwsGsEo03Y1885F4sz11UfZpoMDvZHtVBOuGO
• cafef.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQH6YpeCyLPISSUSxkFB-hYPpP-4uTEotZ2QUZ7bURtEztpVjPUe8FVKE7Zw6HAMFxj5hmMSO-_QQ5yqRYAgBsPDNjzwLimZvZZXWtQDIc32hIZ2YQNlFusYG5TLxVJZX1pePqCTtVvWcHSJhvkf0cPduQYVv2i1v18yKkBK6kosDcrnNPg=
• mediacdn.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQGJ1k7fl_30_9DLeHmyReaHuzE_NH1DZ5iMuI_lizajm01DiNpndPzeb2VUN63mQvbBukfutz-sa9xS5pfZylujEV2OVEXgxM75hOcLk0KKQ_zuL9eyXDfCqQBAlh_lpCEnOYOVb1j1Z0XNDREjtERBQ5Q-21OFdZNzXPk2m6XoLG7YRRrylUVCIjPiIvvl7TVpGZKJmDdh57SM-uk=
• vnbusiness.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQEoiD09tUJ1CTcRYUP67WH-zfSj1vpCTQDT5HcdiG9e4rTHLRTxRj_xtA86y9pJC4jDCCH2g7Gr4ppSDz1sZaqGmVm4eQxo-qs888UQH8iyqOpwwY2ndZskKwf3QwH9Br551hB_UomyCJbHYcmYVUiEu3ubK_92OG2dCiG1OGihWEvvKbnPumrOjKynqftgsR4ZqU8XzoCV
• tinnhanhchungkhoan.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQHiMaIJKnxWvrVYu9zbIz5aew8nouurDUyukg1jpzq_aDlBaYYS0N16oSjtMsjSeBDzCuEplMLCkR0osFWil464R3V0JxgPT8ARmD5HVacBasjBysNZrKthy16-YysHMtDLLOeeMwEKKtor8HI0pOk7RsGZjaqJXJQLLxX9438zPo9EoFyJHCKQ36jyjFoJkqFBZIh-9zG5w9QJg8YtkuQrNcFBhs3vwxeTBY_c-WsCceqYF34KAY36tIR469-M3O615Iz2-mmU-OE3fyoagp5o2Q9ER17g80Hu6xavTUij_9hp7kuLCuIMAvcMcZoIKClywPrNjA==
• vietnamnet.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQEqLKn1Pb7ke88wJ7ktSHAhxX8gPU4zYRfuh4EiLzLlQOZWry_8qvlB8duKFVxoJBhqHNMwr28ejrDaxAHDTjX-eX5hgQ3qd4KFmV4_FscKgv3wKakLWVWZduj55DLOV7DQj5fIUv2NrlVLr05HgzsIzbh2kX4QJ20fbuIZDti6pEU-5Sh4SV8g_3k-UO-Fe9tB2laKjwkwJZBiOXas-PyHxghN1w==
• cafef.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQFSbxMlYAIbPqKvfwKyuqfoBUAsQe2G234YLadLpIzDE4KXoYAHa-43zJLhxVhVaeOj6ed34rKgYd_TKfi5XZlwlAi9v4SGVBTdBj1qTqOc-PKbd6t-V3RerIYQJAn9_JonzmvfGFOzOMPgKuhWR82XJiK0g74OWTAH4UA7B3O_DapxeBXb4o2Kapp7DmE75oH-i5gPXbRzlxoR8sa9dQA701Rj3IxpKFBulsyG17S9