Ý kiến kiểm toán ngoại trừ là gì?

Nói cho dễ hiểu

Doanh nghiệp niêm yết phải công bố báo cáo tài chính (BCTC) — bảng kê tài sản, công nợ, doanh thu, lợi nhuận. Một công ty kiểm toán độc lập được thuê để kiểm tra xem bảng kê đó có đáng tin. Câu kết luận của họ gọi là ý kiến kiểm toán.

Kết luận đẹp nhất là ý kiến chấp nhận toàn phần — hiểu nôm na là "sổ sách phản ánh trung thực và hợp lý trên các khía cạnh trọng yếu".

Ý kiến kiểm toán ngoại trừ (tiếng Anh: *Qualified Audit Opinion*) là kết luận lùi một bậc: báo cáo vẫn phản ánh trung thực và hợp lý trên các khía cạnh trọng yếu, ngoại trừ tác động của một khoản mục hay sự việc cụ thể mà kiểm toán viên chỉ đích danh. Quy định tại Chuẩn mực Kiểm toán Việt Nam số 705 (VSA 705), ban hành kèm Thông tư 214/2012/TT-BTC ngày 06/12/2012 của Bộ Tài chính.

Hai chữ phải hiểu đúng, nếu không là đọc sai cả đoạn:

• Trọng yếu: sai sót đủ lớn để làm thay đổi quyết định của người đọc báo cáo.
• Không lan tỏa: sai sót khu trú ở một khoản mục, không thấm ra toàn bộ báo cáo.

VSA 705 còn nêu tình huống thứ hai: kiểm toán viên không thu thập được đầy đủ bằng chứng kiểm toán (ví dụ đối tác không gửi lại thư xác nhận công nợ), nhưng kết luận ảnh hưởng có thể có chỉ ở mức trọng yếu mà không lan tỏa — cũng phát hành ý kiến ngoại trừ.

Đọc ở đâu trên báo cáo tài chính

• Ý kiến kiểm toán ngoại trừ không nằm trong 4 biểu mẫu BCTC (Bảng cân đối kế toán, Báo cáo kết quả kinh doanh, Báo cáo lưu chuyển tiền tệ, Thuyết minh) và không có mã số dòng.
• Nó nằm ở các trang đầu của tập BCTC đã kiểm toán/soát xét, tức phần Báo cáo kiểm toán độc lập, đứng trước Bảng cân đối kế toán.
• Đọc hai chỗ: tiêu đề "Ý kiến kiểm toán ngoại trừ", và mục đi kèm "Cơ sở của ý kiến kiểm toán ngoại trừ" — nơi kiểm toán viên liệt kê khoản mục, số tiền chênh lệch, hoặc lý do bị hạn chế phạm vi kiểm toán.

Bao nhiêu thì đáng ngại

Không có ngưỡng "bình thường". Một doanh nghiệp vận hành chuẩn mực phải nhận ý kiến chấp nhận toàn phần. Xuất hiện chữ "ngoại trừ" nghĩa là đã có vấn đề ở mức trọng yếu.

Chế tài trên thị trường chứng khoán Việt Nam:

• Ngoại trừ 1 kỳ BCTC năm: cổ phiếu vào diện cảnh báo (Điểm c Khoản 1 Điều 37 Quy chế Niêm yết và giao dịch chứng khoán của VNX) và bị cắt margin — tức không còn đủ điều kiện để công ty chứng khoán cho vay tiền giao dịch ký quỹ, theo quy định của UBCKNN.
• Ngoại trừ 2 năm liên tiếp: chuyển sang diện kiểm soát (Điểm b Khoản 1 Điều 38 Quy chế Niêm yết VNX), có thể bị hạn chế thời gian giao dịch, chỉ giao dịch phiên chiều.
• Ngoại trừ 3 năm liên tiếp: hủy niêm yết bắt buộc (Điểm h Khoản 1 Điều 120 Nghị định 155/2020/NĐ-CP ngày 31/12/2020 của Chính phủ).

Ví dụ có thật ở thị trường Việt Nam

HBC — Công ty Cổ phần Tập đoàn Xây dựng Hòa Bình. BCTC hợp nhất năm 2023 (kiểm toán bởi Công ty TNHH Hãng Kiểm toán AASC, phát hành ngày 29/03/2024) nhận ý kiến kiểm toán ngoại trừ.

Lý do ghi tại mục "Cơ sở của ý kiến kiểm toán ngoại trừ": AASC không thể thu thập được đầy đủ thư xác nhận cho các số dư tại ngày 31/12/2023, cụ thể:

• Phải thu ngắn hạn của khách hàng: 2.938,4 tỷ đồng
• Trả trước cho người bán ngắn hạn: 705,6 tỷ đồng
• Phải thu ngắn hạn khác: 455,3 tỷ đồng
• Phải trả người bán ngắn hạn: 1.691,1 tỷ đồng
• Người mua trả tiền trước ngắn hạn: 1.277,6 tỷ đồng
• Phải trả ngắn hạn khác: 172,7 tỷ đồng
• Các khoản vay ngắn hạn: 57,9 tỷ đồng

Không đủ bằng chứng kiểm toán để xác định tính hiện hữu và khả năng thu hồi của các khoản trên. Cùng với lỗ lũy kế kéo dài, cổ phiếu HBC bị hạn chế giao dịch, sau đó nhận quyết định hủy niêm yết bắt buộc trên sàn HOSE vào giữa năm 2024 và chuyển sang đăng ký giao dịch tại UPCoM (thị trường giao dịch cổ phiếu đại chúng chưa niêm yết).

Tự kiểm lại

• vietstock.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQF6ct9maSLEN80SG3dHrAzgCo7lvd73ZgAmL_qTN4jIL1yY4L5sxIfb-op_XDlnQbdUlRwgOy-YImlERmtjOd42xIGEJZT9NI4By-V85dOgQhpOlsy7vHhhBpy_yPZ_8CWo0vIvEQxEes1JvoZCpZH13dnuxTiC2v0D9zgFDvyS
• studocu.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQHMvnQUFTz8m6ff5Z5EX2n7SIXUEFoo6-anD3r4KM9mH5ayLpOez8Qzgd2cDmFXY_hcElqoQRMwkiU29hTiKHWn-V2U4S7n6slHpUQROCRIqqJSv6MmipPdSXaFA59z03gm1U9oAAAoDkVwMRdHa_XEyjHANIjiapIQ_uoftkwuOdqPrkDowgWg09tQCldOgn1ebobk9oOtak0rB0d5ToMeN1zAboBYwtNHC0ybZiRs1BnEL9OVSvLvLeYu3A==
• dichvukiemtoanbctc.com — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQEXPlUeRP3hgMQtuGrNRDghSt79k8PRKlL6w7O_wGvnGvs_Sogeo7WzffOtNVjlzaG1XQ6R6VK3lGxOZ-fmIM8jOklheYxQYg_jzpaQhjr1hiqUVAxG3Fbx5SHfzsG-ofM_5LkV5eBAcD5a_quuTvM9vsOGQEIBPJabhZ0mBjr2oE6rMY1jA6WYruLTJepuEqkB2JIct9vpCm5uxByLdw8hxkA=
• mie.com.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQE6Xho5cvkx7Va-ZjigZsY3eMasZu6KYxZAHo5piUOdxcnmwVeZ_L6M0_-90F4HZ5e8VFnF4rj54kMS9ftobS_e7HJ0VtLtNjaZqD7BfElM8BIH-MG6CRg_OUKkSilz0mxg2LcM171OYnGDdMAWGWBSgdi5-7-z8rS6wv-1fUS4jCpmMpMkgS7fjoQf8Ej3e3UjV-_Ku-qGLVYL9j2B9J_c38B0761f
• mediacdn.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQFk3tPjemlF06H_x4TtEk31XQAKIZAoNh7AxJ85td6nsovPH2W1tubmLIsHK3PQ3sYOBKQVJkYefKl65bffcPzImNjtzNrWNY1hUH7VcDv7nw9SZPmMy-vgq03KLkLqeluZ86ERuxrHyOv2-tzsS0ggHQ5XY08grvb2FjtHOcnmxLXxnHmbJWi-trcL4nDWJzjAT-exEDakLRuxiYLvQLRV-9F0ewzDxagZG-A=
• vietstock.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQEV3IImM2N6HXKemHfAO91rtDUdRy5eJ8wD94AJfehaa3P9qPMlSegmA41I99nKV0K4UKwFp5oOSLY-iGpiRZU0v8cBh0r1hs3dkS4IxYri6HXbTE-MQUNdoy1jObpumjjHXtg5t3GboOyNkcaMkbAVjdS7Ti0WbiQKNI-v8KPR_5HwSVWdzg-B-_qVBLmUjJTca4XKnA0xrm363r8=
• man.net.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQEVylz0dEyal9u_sfmWILB0tjAbxSlJ35OgreG4_7mCIeZ6sCgd78VyfFautp4Vb9IyFSWi7nOtgb_m4pT7XT6NrWTcTUElznMjDIoWIqrkgoMDLjh5VO18vPRCGAhZ4k7eJtY=
• vietstock.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQGrZeZVr0-O5BbqSxpKL-o-fNs6M6FJZZ--XttiteJCTG7sFkxC4iCaicBkXcPLGH5V7-yy9S4WahaL7CbjbWgSoTqZiZh1yoLrSbfKDBxWe6B7OCgCnnlbj5qWR-eLWqbUCr9oVAONEglOkaB-rdqJeywG-nT_U1xn7tLbg-uqAQIO_0PXfe6cQELQbFPUhI5Upiv_Bj7xbtdtLDwqFBqqq57w0mOBiDri20WYlEOXOPDVh3E75SXixfREFtDjGazliyr9PfdLwcPx3VmT8R3DIKuG3Pd-wFVfXowtr214uHDyY4vXIEleBJlKMzEgWQWIyUhKj8yu1-2uk0HCk5-K_Aso-2YSPG7t