Đỉnh chu kỳ lợi nhuận là gì?

Nói cho dễ hiểu

Doanh nghiệp chu kỳ (thép, phân bón – hóa chất, vận tải biển, cảng biển, chăn nuôi, bất động sản thương mại) lãi lên xuống theo sóng dài 3–7 năm. Đỉnh chu kỳ lợi nhuận là quý hoặc năm mà LNST (lợi nhuận sau thuế – phần lãi còn lại sau khi trừ hết chi phí và thuế) đạt mức cao nhất, và ngay sau đó LNST của các quý kế tiếp thấp hơn.

Đỉnh thường xuất hiện khi 4 thứ cộng hưởng cùng lúc: giá bán đầu ra cao kỷ lục, nhà máy chạy hết công suất thiết kế, hàng tồn kho được làm từ nguyên liệu giá rẻ, và cầu thị trường tăng nóng. Đây là khái niệm nghiệp vụ của phân tích chứng khoán, không phải một chỉ tiêu có mã số riêng trong VAS 21 hay Thông tư 200/2014/TT-BTC.

Vài từ phải biết ngay: biên lợi nhuận gộp = lợi nhuận gộp chia doanh thu thuần (bán 100 đồng lời gộp mấy đồng); EPS = lãi trên mỗi cổ phiếu; P/E trượt = giá cổ phiếu chia EPS 4 quý gần nhất.

Đọc ở đâu trên báo cáo tài chính

• Báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh (mẫu B02-DN theo Thông tư 200/2014/TT-BTC, hoặc B02a-DN/HN theo Thông tư 202/2014/TT-BTC với bản hợp nhất): mã số 60 = LNST; mã số 61 = LNST thuộc cổ đông công ty mẹ (con số thực chất nhất với cổ đông niêm yết); mã số 10 = doanh thu thuần; mã số 11 = giá vốn hàng bán; mã số 20 = lợi nhuận gộp.
• Bảng cân đối kế toán (mẫu B01-DN hoặc B01a-DN/HN): mã số 400 = vốn chủ sở hữu, dùng để tính ROE (tỷ suất sinh lời trên vốn chủ sở hữu – một đồng vốn chủ đẻ ra bao nhiêu đồng lãi).
• Không có ô nào ghi chữ "đỉnh". Phải tự xếp chuỗi quý cạnh nhau: quý t là đỉnh khi LNST quý t lớn nhất, còn LNST quý t+1 và t+2 nhỏ hơn.
• Công thức đọc nhanh: biên lợi nhuận gộp = mã số 20 / mã số 10 × 100%. ROE = mã số 60 / vốn chủ sở hữu bình quân × 100%. Biên lợi nhuận gộp thường đạt đỉnh cùng kỳ hoặc sớm hơn đỉnh LNST 1–2 quý.

Bao nhiêu thì đáng ngại

• Biên lợi nhuận gộp: vùng bình thường của ngành thép là 12%–16%, phân bón/hóa chất 18%–25%, vận tải 15%–22%. Đáng ngại khi vọt gấp 1,5–2,5 lần trung bình lịch sử — ví dụ thép trên 30%, phân bón 45%–50% — vì đó là mức khó duy trì dài hạn.
• Tăng trưởng LNST so với cùng kỳ (YoY): bình thường 15%–40%/năm đi kèm mở rộng công suất thật. Đáng ngại khi tăng đột biến 100%–300% trong 2–3 quý liên tiếp, rồi quý ngay sau tăng trưởng đi ngang ở mức 0% đến dưới 10%.
• P/E trượt: bình thường 9x–15x. Rơi xuống 2x–5x là dấu hiệu đáng ngại chứ không phải "rẻ": lợi nhuận đang ở đỉnh nên EPS ở mẫu số tăng vọt, kéo P/E xuống thấp một cách giả tạo. Với cổ phiếu chu kỳ, P/E thấp nhất lịch sử thường trùng đúng lúc lợi nhuận cao nhất.
• Chênh lệch giá bán trừ giá vốn: đáng ngại khi bắt đầu thu hẹp 10%–20% so với quý liền trước, vì thành phẩm giảm giá trong khi hàng tồn kho vẫn đang ở vùng giá cao.

Ví dụ có thật ở thị trường Việt Nam

Kỳ lập đỉnh — quý 3/2021 của CTCP Tập đoàn Hòa Phát (HPG) (BCTC hợp nhất Q3/2021 của HPG): doanh thu thuần mã số 10 là 38.674 tỷ đồng; LNST mã số 60 là 10.351 tỷ đồng, tăng 173% (gấp 2,7 lần) so với quý 3/2020; LNST cổ đông mẹ mã số 61 là 10.352 tỷ đồng. Lũy kế 9 tháng năm 2021, HPG lãi 27.100 tỷ đồng, vượt 45% kế hoạch cả năm. Bối cảnh: giá thép xây dựng và thép cuộn cán nóng (HRC) thế giới lập đỉnh lịch sử do thiếu hụt nguồn cung, lò cao Dung Quất 1 chạy hết công suất.

Pha sau đỉnh — quý 3/2022 của HPG, đúng một năm sau (BCTC hợp nhất Q3/2022 của HPG): doanh thu thuần 34.441 tỷ đồng, LNST âm 1.786 tỷ đồng — đảo chiều từ mức lãi hơn 10.000 tỷ xuống lỗ gần 1.800 tỷ. Nguyên nhân theo tài liệu: giá bán thép lao dốc do nhu cầu bất động sản đình trệ, trong khi giá than mỡ/than cốc nhập khẩu tăng gấp 3 lần, cộng thêm trích lập dự phòng hàng tồn kho giá cao.

Thị giá đi kèm: HPG quanh vùng 44.000 đồng/cổ phiếu (giá đã điều chỉnh cổ tức) vào tháng 10–11/2021, đúng lúc BCTC quý 3/2021 công bố; sau đó trượt về vùng đáy khoảng 12.000 đồng/cổ phiếu vào tháng 11/2022 khi khoản lỗ quý 3/2022 lộ diện.

Tự kiểm lại

• tinnhanhchungkhoan.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQGD2bQq6WcmyTo4PsboU_1PJwEjwLchdVnkJRZX7T40O4TTV_oaWRsBQi8GeJpdZHDQ3empe1eqW62WO_H10-WXZkmG5PJ6C6OMlsiAajifE3TgS6RF65O0ZKxQXEjU6dxgdqs6oMj9NsqH2wQoEPtYNrDxt-GRfmKGQNksJDLnUv5tJV50jtNRsv32kZVHZT8PuxirKZoCAFdaqOobfCxit5HAQ5HibuZbRpaMlQaQFlONN4Dxs5uz
• studocu.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQFgOitt4owliabR3MGQP2WT2qSYyM3_OulYoguXDw7bedwi4NydQ2CPsriXmbAxJZVsoxqyKlzzGEjUh6y5VeY8HaEmb8fZ6hVPIguGbDoGysxZC8jlBvOdL0peV-K7L5cZeIcmhUE4b3wXxClhByaIQsgGSJUXe_4yawd9c3bZMNpchdo1SrRP9XvJbP7aopSJiQfLeaCsbxo85ZJYNRhVQqzur5A88ag8aWE2jSLAlcU2oUnOY9kG0i1398g2ljw9yPm4
• tuoitre.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQGFKhPSsxKtPerE4a4Bc2jX_P27LLV7mqxTFkpNjvmXGLEiWJBpXSUkhgUSMUeFvfEAfOEuExgFNlIfyrzwk1oizMtWwsd_Kr8EY1Jt4uFjlqFE8i-BEdj2eNPIs1jv-jw1e6tHqvr4GCJxFg6viaA1mkSiARDm9dHYlcTCsSF0E1t77oJMLhzE7lzlzey0_w==
• vietstock.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQH27AWJh762sqTztrsu9i_M0z0BdL5Fnycicuumfas4YqXWiXNiXoMeaYbHf0FY-auhGs0razXpECdNpNxNxfT6TUYMgfgqV_Do1Abri-1qjILqm1a3REVPHfbg2_d4ahhM8g7n-P0=
• nguoiquansat.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQGB0kf6J3ZVKgAO69kzXyznW-FpogT2SjpQlonnzYnHtyc7wwvz6MFuwdoOQiRn8kU2db1OVBX649Cf6AV8Nvs8PAjBZzRU0-2Pp3WFzeKI22Rn-ovy5wQx5Dtse6KAAhpntjI1sQ9jmri26tK8nBBtyxq1YWv01CT0bLlOD6gb9JrpokrmMx11kvZmeB9wnwaljKzmj9saTcQXqmUahSWx2UwKJmg=