Đánh giá lại tài sản là gì?

Nói cho dễ hiểu

Đánh giá lại tài sản là việc doanh nghiệp xác định lại giá trị của một tài sản (thường là tài sản cố định, bất động sản đầu tư, hàng tồn kho, hoặc một khoản đầu tư) tại một thời điểm, từ đó ghi nhận phần chênh lệch vào sổ.

Công thức: Chênh lệch đánh giá lại = Giá trị đánh giá lại - Giá trị còn lại ghi sổ. Giá trị đánh giá lại lớn hơn thì phát sinh chênh lệch tăng (ghi Có TK 412); nhỏ hơn thì chênh lệch giảm (ghi Nợ TK 412) - theo Thông tư 200/2014/TT-BTC, Điều 67.

Điểm phải nhớ: Luật Kế toán 2015 (Luật số 88/2015/QH13, Điều 6) yêu cầu kế toán Việt Nam theo nguyên tắc giá gốc - tức tài sản ghi nhận theo giá mua ban đầu và không được tự ý đánh giá lại, trừ các trường hợp luật định: (1) theo quyết định của cơ quan nhà nước có thẩm quyền; (2) đưa tài sản đi góp vốn, chia, tách, hợp nhất, sáp nhập, chuyển đổi loại hình doanh nghiệp, giải thể, phá sản; (3) cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước.

Khác với quốc tế: IAS 16 cho phép doanh nghiệp chủ động chọn mô hình đánh giá lại định kỳ theo giá trị hợp lý (Fair Value), phần thặng dư ghi vào Báo cáo thu nhập toàn diện khác (OCI) rồi tích lũy ở vốn chủ sở hữu. VAS hiện chưa cho phép tự do chọn mô hình này.

Đọc ở đâu trên báo cáo tài chính

• Bảng cân đối kế toán (Mẫu B01-DN): khoản mục "Chênh lệch đánh giá lại tài sản" - Mã số 416, thuộc phần D - Vốn chủ sở hữu (Mã 400), mục I (Mã 410). Đây là số dư TK 412; nếu âm thì ghi trong ngoặc đơn.
• Báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh hợp nhất (Mẫu B02-DN / TT 202): khi hợp nhất kinh doanh từng bước (VAS 11), lãi hoặc lỗ do đánh giá lại khoản đầu tư cũ theo giá trị hợp lý tại ngày đạt quyền kiểm soát nằm ở "Doanh thu hoạt động tài chính" Mã 21 (hoặc "Chi phí tài chính" Mã 22 nếu lỗ).
• Bản thuyết minh BCTC: mục "Biến động vốn chủ sở hữu" và mục "Tài sản cố định / Hợp nhất kinh doanh" - nơi ghi căn cứ pháp lý, hội đồng thẩm định giá và cơ sở định giá.

Bao nhiêu thì đáng ngại

• Bình thường: Mã 416 bằng 0 - phổ biến ở đa số doanh nghiệp tư nhân. Nếu có số dư, tỷ trọng thường dưới 5% tổng vốn chủ sở hữu (thường là tàn dư từ các đợt cổ phần hóa cũ hoặc điều chuyển tài sản nội bộ nhỏ).
• Đáng ngại về bảng cân đối: Mã 416 chiếm trên 15% - 20% vốn chủ sở hữu sau một giao dịch cơ cấu/góp vốn. Đặc biệt khi tài sản đem đánh giá lại là đất thuê trả tiền hàng năm (không có giá trị chuyển nhượng tự do) hoặc tài sản vô hình tự định giá (thương hiệu, bằng sáng chế) - lúc đó hệ số đòn bẩy tài chính (Nợ/Vốn chủ sở hữu) bị kéo giảm trong khi doanh nghiệp không có thêm tiền mặt hay tài sản mới nào.
• Đáng ngại về kết quả kinh doanh: khoản lãi từ đánh giá lại tài sản/khoản đầu tư (Mã 21 trên Báo cáo KQKD hợp nhất) chiếm trên 40% - 50% tổng lợi nhuận trước thuế (LNTT) của kỳ. Đây là lãi non-cash - lãi trên sổ, không có tiền thật chảy vào doanh nghiệp, và không lặp lại ở kỳ sau.

Ví dụ có thật ở thị trường Việt Nam

MSN - Công ty Cổ phần Tập đoàn Masan (sàn HOSE), kỳ báo cáo là BCTC hợp nhất bán niên đã soát xét 6 tháng đầu năm 2022.

• Tháng 5/2021: Masan thông qua công ty con mua 20% cổ phần CTCP Phúc Long Heritage với giá 15 triệu USD, định giá chuỗi Phúc Long khoảng 75 triệu USD.
• Tháng 1/2022: mua tiếp 31% cổ phần Phúc Long với giá 110 triệu USD, nâng tỷ lệ sở hữu lên 51% (mức định giá Phúc Long khi đó lên 355 triệu USD) và chính thức giành quyền kiểm soát.
• Theo chuẩn mực hợp nhất kinh doanh qua nhiều giai đoạn (VAS 11 và Thông tư 202/2014/TT-BTC), Masan phải đánh giá lại 20% khoản đầu tư trước đây theo giá trị hợp lý tại ngày kiểm soát.
• Con số hạch toán: lãi phát sinh một lần từ việc đánh giá lại khoản đầu tư trước đây vào Phúc Long Heritage là 516 tỷ đồng, ghi thẳng vào "Doanh thu hoạt động tài chính" (Mã số 21) trên Báo cáo kết quả kinh doanh hợp nhất. Khoản này đóng góp 15,5% vào tổng LNTT 6 tháng đầu năm 2022 của Masan, đạt 3.335 tỷ đồng.

Tự kiểm lại

• nhanh.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQEw2TNG9o0L8dYBicVPwGEpmw93PivxTfkhZuNzExkOdPDr122u3je543z6LnT49U-JnKfc0r75_5grVhVZP0UCNYvq9xjyUC1PlMBpDpAdEovRDr2C4klPsvsLmv68XzHSoWS54HEKM7FFfpgn7oh-aQ==
• vaa.net.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQEUWK6L7FrRrYmPWIUwYWwWflvalLyird4-wjZwzef2Zl19yY__Cmoei6_zKeBfBuoHqlBc4kDUM1w7nh1emHgXaHm0tQJi5FhkcWpmShEXxLFj8WDe3rCBPlhD7yg4jkx2KoUgVYm5vxl-gd4MUrPIWmf4srZA6ax8Zb5oDLcZE765DPCW7KJelaPN8jfC6eKc2B8Z89xIeiWt17A=
• baophapluat.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQG2bdebMjxo4vkPaxH5fYHKHzltDW4E1suhueV5kBd1a7bFfiiTsvkZrP0qpupiO8L7G0RQXemZ_9VsnEqltkD00unUV3k_LQ9U_8JUmG-DgKl4VBtNi6cQYHUnqYk0GkQhxovNWXLo6TUkigSVAaYbsIAZdxpDqLeT60NPc4lY4KojbjLunXilJhohOGFvta3ysqE-Gg==
• vietnambiz.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQEN5M5ZAVurdJXFMpv0biIKyxRBfW67D0FvSkhzp959XlmPJmE71v_uDj-SSw8_bd0rPaLYS5S1lfT0o_R87e5AQ9TJ5rVbaVlYIzrOXEXjSfh7f-Pn94ifVtpIidqkbV0nBEUaN75F4Rfzds7HXs8tN69xi0waEmg4KPRUo5sjPCF0qq2GcGaqmxdUD4Xf82RpLG8zyJLw-fVpy3lrWYX3WmcBVQ==
• cafebiz.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQGzZ7h7fmJUoLw3nVFrIwHlmUCIshezjssHn7QyVbEJnsvG2Dcf5ME1Dt87Kqbj7lIKvECgNYrRdhzMaKgsH_y5dPaU5Y3vB2dBWGaJH--cVcdnkNJrlra49WrYsCQR-AKMqxaS4E-GcxGfEygu9KGjvD76lFZTFWNQoN_BTaRLBZ_48XPEPiaAG7p3xxeXXL9KfOFqBH7cp_XgiANWRz8re4aaFMnc_mSjH6Jwlis_zBsgeO4-cw==
• cafebiz.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQG5KzYOwLJVcQ4riO3qYM7eqwePJp0qmkA7UkM5Z-jN6IDF5ZQxj5Rxjsxn_5zsE9Okvm9SNqdw8nREriOw2dvDDH2C9Nl5k3B83U_9tD9pqKaB7d5RwPDAdq52uYLbBmYaacC9iZI2kOsr4N5-cOT31XMeL_9OM9iWYUPDx7yNo1u14qRUyyvAIt2-tmJUbTyGR1eY_KpBFwdkQ8iopvn9VxeCqw71hywmBsgmMPRO