Đảo nợ là gì?

Nói cho dễ hiểu

Đảo nợ là chuyện rất đời: khoản vay cũ tới ngày phải trả (người ta gọi là đáo hạn), trong két không có tiền, thế là đi vay chỗ khác để trả chỗ cũ. Nợ gốc — tức số tiền vay ban đầu, chưa tính lãi — không hề giảm, chỉ đổi người cho vay và đổi ngày phải trả.

Ở Việt Nam, từ này xuất hiện trong hai văn bản khác nhau, và người mới rất dễ lẫn:

• Về quản lý nợ công: Khoản 8 Điều 3 Nghị định số 94/2018/NĐ-CP định nghĩa *"Đảo nợ là việc huy động nguồn vốn mới để trả trước hạn một phần hoặc toàn bộ khoản nợ cũ."*
• Về cho vay ngân hàng: Khoản 5 và Khoản 6 Điều 8 Thông tư số 39/2016/TT-NHNN (đã được sửa đổi, bổ sung bởi Thông tư số 06/2023/TT-NHNN) quy định nguyên tắc: tổ chức tín dụng bị cấm cho vay để trả nợ tại chính mình hoặc tại tổ chức khác nhằm mục đích đảo nợ che giấu nợ xấu (khoản vay quá hạn hoặc khó thu hồi — tiếng Anh gọi là *evergreening*). Chỉ được vay để trả nợ trước hạn tại tổ chức tín dụng khác khi khoản vay cũ chưa từng được cơ cấu lại thời hạn trả nợ và thời hạn cho vay mới không vượt quá thời hạn còn lại của khoản vay cũ.

Nói gọn: đảo nợ là một nghiệp vụ có thật, có luật đi kèm, nhưng nó là mượn thời gian, không phải tạo ra tiền.

Đọc ở đâu trên báo cáo tài chính

Mở Báo cáo lưu chuyển tiền tệ (Mẫu B03-DN theo Thông tư 200/2014/TT-BTC), phần *Lưu chuyển tiền từ hoạt động tài chính*, đọc ba dòng:

• Mã số 33 – Tiền thu từ đi vay: tiền vay mới chảy vào.
• Mã số 34 – Tiền trả nợ gốc vay: tiền chảy ra để trả nợ cũ.
• Mã số 20 – Lưu chuyển tiền thuần từ hoạt động kinh doanh (CFO): tiền thật do bán hàng mà có, sau khi trừ chi phí.

Công thức nhìn nhanh:

Tỷ lệ đảo nợ = Mã số 33 / Mã số 34

Trạng thái đảo nợ thụ động xuất hiện khi hội đủ hai điều kiện: CFO (Mã 20) ≤ 0 và Mã 33 ≥ |Mã 34|. Nghĩa là doanh nghiệp không tự tạo được tiền để trả nợ, việc trả nợ cũ phụ thuộc hoàn toàn vào khoản vay mới được giải ngân.

Đối chiếu thêm Bảng cân đối kế toán (Mẫu B01-DN), dòng Mã số 320 – vay và nợ thuê tài chính ngắn hạn, để xem phần nợ phải trả trong 12 tháng tới lớn cỡ nào.

Ghi chú kế toán: VAS 24 (chuẩn mực kế toán Việt Nam về báo cáo lưu chuyển tiền tệ) không có tài khoản riêng tên "đảo nợ"; nghiệp vụ chỉ hiện ra gián tiếp qua hai dòng tiền vào – tiền ra. Theo IFRS 9 (chuẩn mực quốc tế về công cụ tài chính), khi khoản nợ mới thay thế nghĩa vụ nợ cũ, kế toán còn phải chạy bài kiểm tra chênh lệch dòng tiền chiết khấu 10% (*10% test*) để quyết định có ghi nhận đây là một khoản nợ mới hay không.

Bao nhiêu thì đáng ngại

• Bình thường: doanh nghiệp sản xuất – thương mại có hạn mức vay vốn lưu động ngắn hạn 3–6 tháng, giải ngân rồi trả rồi cấp lại; tỷ lệ Mã 33 / Mã 34 dao động quanh 0,9 – 1,1 lần là nhịp sống thường ngày. Điều kiện đi kèm: CFO (Mã 20) dương và hệ số khả năng thanh toán lãi vay (EBIT / chi phí lãi vay) > 2,0 lần — tức lợi nhuận trước lãi và thuế phải gấp hơn đôi tiền lãi phải trả.
• Đáng ngồi lại: CFO (Mã 20) âm từ 2 năm liên tiếp trở lên mà tỷ lệ đảo nợ vẫn ≥ 1,0 lần. Tiền trả nợ là tiền đi vay vòng qua khế ước mới (khế ước = giấy nhận nợ ký với ngân hàng).
• Báo động — lệch kỳ hạn ("lấy ngắn nuôi dài", tức vay ngắn hạn để nuôi tài sản thu tiền về rất chậm): nợ vay ngắn hạn (Mã 320) chiếm trên 60% – 70% tổng nợ vay, trong khi tài sản tương ứng chỉ là hàng tồn kho dở dang hoặc dự án đầu tư dở dang trên 3 năm. Doanh nghiệp buộc phải đảo nợ theo chu kỳ năm; chỉ cần ngân hàng siết hạn mức cho vay hoặc kênh trái phiếu thắt lại là mất thanh khoản (khả năng xoay ra tiền mặt) ngay.
• Báo động đậm hơn: CFO / nợ gốc đến hạn trong năm < 0,5 lần — tự thân không trả nổi một nửa khối nợ tới hạn.

Ví dụ có thật ở thị trường Việt Nam

Công ty Cổ phần Tập đoàn Đầu tư Địa ốc No Va (mã NVL, niêm yết trên HOSE) — Báo cáo tài chính hợp nhất kiểm toán năm 2021:

• Lưu chuyển tiền thuần từ hoạt động kinh doanh (Mã 20): âm 3.218,4 tỷ đồng.
• Tiền trả nợ gốc vay (Mã 34): 14.758,3 tỷ đồng.
• Tiền thu từ đi vay (Mã 33): 21.917,7 tỷ đồng.

Tỷ lệ Mã 33 / Mã 34 năm 2021 của NVL đạt 1,48 lần — vay mới nhiều hơn hẳn số nợ cũ được trả. Theo thuyết minh, nguồn tiền đến từ phát hành trái phiếu (giấy vay nợ do doanh nghiệp phát hành cho nhà đầu tư) và tín dụng ngân hàng, không đến từ kinh doanh. Đến cuối năm 2022, khi kênh trái phiếu doanh nghiệp và dòng tín dụng bất động sản bị tắc, chuỗi đảo nợ đứt, doanh nghiệp rơi vào khủng hoảng thanh khoản và phải tái cấu trúc toàn diện.

Đây là ví dụ để thấy: con số trên báo cáo lưu chuyển tiền tệ không nói doanh nghiệp tốt hay xấu — nó chỉ nói tiền trả nợ đến từ đâu.

Tự kiểm lại

• fhsc.com.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQFCQmC0twJIBc6k9BQz9SNxxT5cakcvJ7ajliWR7Jl1sL6DrL0IsYvMI3iAeoX9F_kL9fyZiu0XDLn5FwImJ6IqJyp5eB6uPheQmrl6mPtP
• yuanta.com.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQHpBad5QRdcyqa5Uy6jku81XrDvpdVjg2dw4jQsPR1uEY7BE5XT5C7bzCYVQ-9jWc5qv38FmKQdjlJEqI2_MEF8902ngccTc0jQI8BKHYUaoKxwFV2caRfAmdEb3iSvVSdfYzYGePZVP_BtrXNOB31TfKt75L54QrX4Q9xXSA0Ys0a6pLq4
• cafef.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQHzkjkv7MZ8z8bRBQK0IpPdX8m3bydWtljljlh9-II-lICs0gxZPFiavsmLl9Ewxf0Np_b4trAvHoXtb4WBgRpHbZJBYKrGKypj7ycjMXgns7KOg27wul_Wa2VdTlwlZ_IagLrwUe0QPrcxOkTZX1Jb_WViW930vaDPZe3NMhfMWWWtBHB-xlMcA9ceMLUqJt5_h4KV3cpQdskG
• thoibaotaichinhvietnam.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQGsmAQllRIKkoh3pJtDRaBcAZkJaI8KkTXOHTgG2spBkAkrlk3G4xsiWdOv-lWlohuQA6_0sH0aYfeS9CUw0W7QBTr0AyzjaUnaRNr0O83cvMoSxTc1_opqr2v0-zzTirXAaoNjrOzS7n49P-OquwrEMWVWat2CyN7N_DxTjDFVslphCIn_2_zLd-XyTFTQBtznhtntfVUgvVHx1Nb-x-_qr3M_MFBWHw==
• atim.com.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQFr4qY4TMjPrA-beS4DiIl59Y1IMqrFfAATBAhTWCP8AmsEKXBtvXx4QjFvoEGtOAH4P13bFjXsEtkjlKvEHIdFbuJhIyayTYYE9q8vsEc1pz0N1f_-0LgfEtmfj28hYiPsceQGPZaXqQAFoACu
• daibieunhandan.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQGyGglAVcg3CbplbJ6xpqaJ-szbvAHlwmWs93qDFSGEI8UinjoDnNeRpdFdB6oRLctRuJ5A5LVtQe8_P2isM5nUdwxSpmF4VI6_4GBrwcI4M3GL48FOG0Wj09BN1eMEVW69Fh-tZnFsOZhCVOtfoXjHZGvLT7B6ajDHUWw=
• studocu.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQE_5iVokumNyqq20DgIwOXBysPVyMEkJv3tK3Qhy0JZ3bgDx8vf3Fp0Vtl0BQCFApeW_OVfJP_7fXrzpznHRGgmCRr-lSi33hllNM8u3bO2AoMbewj_dbCndGYnzHfynmR3HA8cnk0G5YcdEtzcQ6v0_ZZeAS40JEXbRMNO5H-tivOVz7B2IjlYlANzc8FK44a_z9HIZwc_akZNF4Ps9roe1hHJExp3iA==
• kreston.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQFMIumsyMUXav6z40kvqvxwvT9uxB_tWhktndQ2Ko7IXOah5QQqli3n5G2Uozf0GCIm6NGWLipqNeLPWYtPkGrZu6Sk3wXDSyQ3si2YfGA3MmxF39sqIh5ybj9S7Vr2ZUUkVJ8qjhBsSGScPDzpIMebugm_