Bút toán một lần (one-off entry) là gì?

Nói cho dễ hiểu

Bút toán một lần (tiếng Anh: *one-off entry*, *non-recurring item*) là một nghiệp vụ kế toán chỉ phát sinh trong đúng kỳ báo cáo đó và dự kiến không lặp lại ở các quý sau.

Ví dụ dễ hình dung nhất: một công ty thoái vốn (bán bớt phần vốn đang nắm giữ) khỏi một ngân hàng và thu về một cục lãi 646 tỷ đồng trong Quý 3/2023 (báo cáo tài chính hợp nhất Quý 3/2023 của Tập đoàn Xăng dầu Việt Nam – PLX). Tiền vào két thật, nhưng quý sau không còn phần vốn đó để bán nữa — nên khoản lãi đó không tái diễn.

Theo IAS 1 đoạn 87 (chuẩn mực quốc tế về trình bày báo cáo tài chính) và Thông tư 200/2014/TT-BTC của Bộ Tài chính, doanh nghiệp không được mở một dòng riêng tên "khoản bất thường" trên báo cáo kết quả kinh doanh. Giao dịch đơn lẻ chỉ được hạch toán và thuyết minh (giải thích bằng chữ ở phần cuối bộ báo cáo tài chính). Nghĩa là: muốn thấy nó, bạn phải tự đi tìm.

Đọc ở đâu trên báo cáo tài chính

Mở Báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh – Mẫu B02-DN (mẫu báo cáo ban hành theo Thông tư 200/2014/TT-BTC). Không có dòng nào ghi chữ "bút toán một lần"; nó nằm lẫn trong 5 mã số:

• Mã số 21 – Doanh thu hoạt động tài chính (tài khoản 515): lãi bán công ty con, bán vốn, đánh giá lại tài sản theo giá thị trường.
• Mã số 22 – Chi phí tài chính (tài khoản 635): lỗ thoái vốn, trích lập dự phòng đầu tư tài chính một cục.
• Mã số 31 – Thu nhập khác (tài khoản 711): lãi bán tài sản cố định, bán quyền sử dụng đất, tiền bồi thường hợp đồng.
• Mã số 32 – Chi phí khác (tài khoản 811): chi phí thanh lý tài sản, tiền nộp phạt vi phạm hợp đồng, thuế truy thu.
• Mã số 40 – Lợi nhuận khác = mã số 31 trừ mã số 32.

Bước 2: đối chiếu xuống Bản thuyết minh báo cáo tài chính (phần thuyết minh doanh thu tài chính, thu nhập khác, chi phí khác) — chỗ đó mới ghi rõ con số và nguồn gốc.

Bước 3: bóc tách bằng công thức Lợi nhuận cốt lõi = Lợi nhuận sau thuế (LNST) − lãi một lần (sau thuế) + lỗ một lần (sau thuế). Đây mới là con số phản ánh hoạt động kinh doanh thường ngày.

Bao nhiêu thì đáng ngại

• Theo chuẩn mực kiểm toán VSA 320 – Tính trọng yếu: một khoản được coi là trọng yếu khi vượt 5%–10% lợi nhuận trước thuế (LNTT) hoặc 0,5%–1% doanh thu thuần.
• ≤ 10% LNTT: mức bình thường — thanh lý tài sản đã khấu hao hết, bán phế liệu, tiền bồi thường chậm trả.
• 10%–30% LNTT: bắt đầu làm sai lệch cách bạn nhìn biên lợi nhuận và tốc độ tăng trưởng; phải chỉnh lại chỉ số P/E (giá cổ phiếu chia cho lợi nhuận trên một cổ phiếu).
• > 30% LNTT: đáng ngại — lợi nhuận phụ thuộc lớn vào hoạt động không phải kinh doanh cốt lõi.
• > 50% LNTT hoặc đảo chiều kết quả kinh doanh: báo động đỏ — mã số 30 (lợi nhuận thuần từ hoạt động kinh doanh) âm, nhưng tổng lợi nhuận sau thuế lại dương nhờ một bút toán bán tài sản hoặc chuyển nhượng công ty con.

Ví dụ có thật ở thị trường Việt Nam

Tập đoàn Xăng dầu Việt Nam (PLX – niêm yết tại HOSE), Quý 3/2023, báo cáo tài chính hợp nhất:

• Doanh thu thuần Quý 3/2023 đạt 72.414 tỷ đồng, giảm 2% so với cùng kỳ 2022.
• Mã số 21 – Doanh thu hoạt động tài chính tăng vọt lên 1.189 tỷ đồng, gấp hơn 4 lần cùng kỳ.
• Trong Bản thuyết minh báo cáo tài chính, PLX ghi nhận bút toán một lần trị giá 646 tỷ đồng từ việc hoàn tất bán đấu giá 120 triệu cổ phiếu (40% vốn) tại Ngân hàng TMCP Xăng dầu Petrolimex (PG Bank – mã PGB).
• Khoản 646 tỷ đồng này đóng góp hơn 54% doanh thu hoạt động tài chính của quý.
• Lợi nhuận sau thuế Quý 3/2023 của PLX đạt 729,3 tỷ đồng, tăng gấp 3,8 lần (tăng khoảng 284%) so với mức 189,8 tỷ đồng cùng kỳ năm 2022.
• Nhưng nếu bóc riêng khoản 646 tỷ đồng kia ra, hoạt động kinh doanh xăng dầu cốt lõi của PLX không hề có mức tăng trưởng thần kỳ như con số tổng thể thể hiện.

Tự kiểm lại

• studocu.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQF-gRwkWSBByCx7W2yDSHMMGspRugS6GlRMaDYL9ioifBKfcNHit5r-OZGGUWyghsEb6ihHtayoJtn0lk61EvCWPVG82eSReM-yJegPqhlbKCq4pYpKdkPHa8A7CesV-SgJRG6EsznJCtkfZaDL-GImveKLYIV6EnY8SvlgzvIXJ3vdhEHVO5siIoLz5uz5jPE7yCwsh2cupc6UTPnnXQFmYWb7MxzQ6tc3uOBpgGukxE3X_WXFbAF_bwG6kU9LpEIu7OkKrssgij2TXap3LGrZ5_1536c=
• crowe.com — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQHi_bSP5rP0MsdR4QEjVw4YklIaVGqsxragYfcek90Pc3iqur_Od_Y2MxGMcGrQLXmJWIlbQvlEvWkGmTwtAlvuwzmDgPjUISiIdcCYELxMNGSnKvB41Ns5Uo3Z_MxrKT13jPaNIeYixLKKuHk4EE-NJ3jMpLkVmOJHuejzAxDu41NU8h-LvigBZVSy2LSV6bc49tpvDjcB_ZEjaU7ISTssoYoDATiCNRYn7gTzngA5HHMu_pbiLZMjbMhVsuZ4za15c9EFmW95VuIBdN4nIiABox_910E-Nyo1nwq7-Qtd27wneEq-bqfUYG0AvZ2HvaMccPNdMT5FwNm6uksfCcVkE57a1PKYgSZqgUMSxR_sknf8rHMecH2-ZAjh
• dtechvn.com — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQGVcCISYSTSm1HCVcISYtQkc1razquIwBIuBa1s4keCmzxave77XI7HuUah4uRabSsENAuuyBOOT8L4ZCZbasUHJZDpjRdNPiacaVJvP5-vl3X4GYz1ZtYC7pzc958aYuWLzTVLyvBwT0IrKzbqqV6_MZAtYKieKC6qCwBb0De2Cctx1VXFpg==
• faonline.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQFqYjpzEbc0mHpebNBSkUrzH4nLdN8DMbGktfjpaNAxuHDL1lOiKxOoTMBIb1aBmHwKwwb9n07OQXLh-I0HeqGcZD7LLcmWrVhpyHSDjIYVVbxJMFBIhsy61M0RU7Ohe4E7s2T9DIjCeh9pFQDt1-5fsmHruf36IRzAtr2ySzOn_1OeMAQsELSaDhaKkPuUxBYS
• pthaicapital.io.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQFuWY_j6fzD2gBDjmgKVO3GDVF9ZPeLfG0K7pj4C7Gx-hRRpCxcAyMn4MZtMVR-TXpM6pQq10PIsnRpZSGJsnGCEW6wUuiRvQQnsQx0tF-vShxxokGhowzlR8HA7sq7VgvUNJ1WlmMZJ0X4hxqTpRe-A5M37ibetN-rk_TALSlr5w2L6FaucwwJ
• bybit.com — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQEm78FP4Cx1ZrP9UiIZSIxwjCWPvdXgO9btRZRj4gf416qtXBbtLyL9wyGPzDHhJn4wRW6y_KoPKnlqy8Y0SM0DBqQDHCn3x0QyJgTORbVQ-_DPIhczLQk7sY24yRydkZi6Iyll2PzRq4wmSBuq8iQlgfHKd8ZlfcAx_oiJ2qQHj0Q8p7YlPRG8
• vaa.net.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQFKsIn_aBP5ZWgW4yoXBnUW2cDC9kFuAb-LruU0Ls3ZED2C3r1_Br4C_8Y7cv6_ef2aHw0UdbCbsrxJUsbP2cRF5V9iKj_s5Ol89ZhRjKjgXodUFoYPP7V2QGXiWyQSX5xo7iSKkL3pjsJjEQ7auz_4pDZtpj8=
• f247.com — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQGPn9S9-1iu-fvHoGDZwhVpBdOZd_7MaMcRLHByBZncAjXK_JZXsXkhCMnATEZuhJDIe9F7bPjVMDkW28UxK6SVGrPfdZPf6Ti1nFBdAPPEADnK_PbBS4Yip_uc4lEcv1IsknDPBvfI8B-b_itSFbgBWMlq