Bán chui cổ phiếu là gì?

Nói cho dễ hiểu

• “Bán chui” không phải thuật ngữ trong văn bản luật. Tên gọi pháp lý là hành vi giao dịch không báo cáo, không công bố thông tin trước khi thực hiện giao dịch của người có nghĩa vụ công bố.
• Người nội bộ là người giữ vị trí chủ chốt trong công ty đại chúng (thành viên HĐQT, ban kiểm soát, Tổng Giám đốc, Kế toán trưởng...). Người có liên quan là những cá nhân, tổ chức gắn với họ. Cổ đông lớn là người sở hữu từ 5% trở lên cổ phiếu có quyền biểu quyết.
• Luật buộc các nhóm này báo cáo, công bố thông tin trước ngày dự kiến giao dịch tối thiểu 03 ngày làm việc (Khoản 1 Điều 33 Thông tư 96/2020/TT-BTC). Bán xong mới báo — giới đầu tư gọi là bán chui.
• Khớp lệnh là lúc lệnh mua và lệnh bán gặp nhau trên sàn. Cái “chui” nằm ở chỗ thông tin công bố đến sau thời điểm khớp lệnh.
• Nguyên tắc công khai, minh bạch nằm ở Luật Chứng khoán số 54/2019/QH14. Và đây không phải một chỉ số tài chính, nên không có công thức tính.

Đọc ở đâu trên báo cáo tài chính

• Không có. Thuật ngữ này không xuất hiện trên bảng cân đối kế toán, báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh hay báo cáo lưu chuyển tiền tệ — nó không thuộc hệ thống chuẩn mực kế toán Việt Nam (VAS) hay IFRS.
• Muốn tra, phải mở Báo cáo tình hình quản trị công ty (kỳ 6 tháng và kỳ năm), mục “Giao dịch cổ phiếu của người nội bộ và người có liên quan”.
• Thuyết minh BCTC phần “Giao dịch với các bên liên quan” chỉ phản ánh giao dịch trực tiếp giữa doanh nghiệp với bên liên quan (mua bán hàng hóa, cho vay, góp vốn), không phản ánh việc lãnh đạo tự mang cổ phiếu cá nhân ra bán khớp lệnh trên sàn. Đừng nhầm hai chỗ này.

Bao nhiêu thì đáng ngại

• Ngưỡng bình thường là 0. Luật không cho phép một tỷ lệ “bán chui” nào; tỷ lệ tuân thủ bắt buộc là 100%. Bán mà không đăng ký trước tối thiểu 03 ngày làm việc là đã vi phạm.
• Chế tài (Nghị định 156/2020/NĐ-CP, sửa đổi bổ sung bởi Nghị định 128/2021/NĐ-CP): phạt tiền căn cứ theo giá trị giao dịch thực tế, tối đa 3% – 5% tổng giá trị giao dịch, hoặc tới 1,5 tỷ đồng với cá nhân và 3 tỷ đồng với tổ chức; kèm hình phạt bổ sung đình chỉ hoạt động giao dịch chứng khoán từ 3 đến 5 tháng.
• Cổ đông lớn (từ 5% cổ phiếu có quyền biểu quyết trở lên) phải báo cáo khi có thay đổi tỷ lệ sở hữu vượt qua các ngưỡng 1% (Điều 31 Thông tư 96/2020/TT-BTC).
• Nhưng coi chừng: người nắm dưới 5%, không phải người nội bộ và không phải người có liên quan, bán ra không cần công bố trước — vẫn hợp pháp. Thấy ai đó sở hữu 4,9% bán sạch mà hô “bán chui” là hô sai luật.
• Về tâm lý thị trường: khối lượng bán từ vài trăm nghìn cổ phiếu trở lên của người ngồi ghế Chủ tịch HĐQT, Tổng Giám đốc, Kế toán trưởng thường bị đọc thành tín hiệu rất xấu.

Ví dụ có thật ở thị trường Việt Nam

• FLC (sàn HoSE). Phiên 10/01/2022, ông Trịnh Văn Quyết — thời điểm đó là Chủ tịch HĐQT Tập đoàn FLC — bán khớp lệnh 74,8 triệu cổ phiếu FLC nhưng không báo cáo, không công bố thông tin trước khi giao dịch; thông tin đăng ký chỉ xuất hiện trên cổng UBCKNN vào chiều tối cùng ngày, sau khi lệnh đã khớp xong.
• 11/01/2022, HoSE ra quyết định hủy bỏ toàn bộ giao dịch bán 74,8 triệu cổ phiếu FLC, tiền được hoàn trả lại cho các nhà đầu tư khớp lệnh mua đối ứng.
• 18/01/2022, UBCKNN ban hành Quyết định số 34/QĐ-XPVPHC: xử phạt hành chính 1,5 tỷ đồng và áp dụng hình phạt bổ sung đình chỉ hoạt động giao dịch chứng khoán 5 tháng đối với ông Trịnh Văn Quyết.