Báo cáo hợp nhất và báo cáo riêng lẻ khác nhau thế nào?

Nói cho dễ hiểu

• Báo cáo tài chính riêng lẻ là báo cáo của một pháp nhân độc lập (thường là công ty mẹ) – chỉ phản ánh tài sản, nợ phải trả, nguồn vốn và kết quả kinh doanh của riêng pháp nhân đó. Trên báo cáo này, tiền góp vào công ty con được ghi nhận là tài sản tài chính, thường theo giá gốc trừ dự phòng tổn thất (tức ghi theo số tiền đã bỏ ra lúc đầu, trừ đi phần ước tính mất mát nếu công ty con làm ăn kém).
• Báo cáo tài chính hợp nhất là báo cáo của một tập đoàn gồm công ty mẹ và các công ty con, trình bày như thể đó là báo cáo của một thực thể kinh tế duy nhất: số liệu tài sản, nợ, doanh thu, chi phí của mẹ và con được cộng gộp, đồng thời loại trừ hoàn toàn giao dịch nội bộ (mua bán hàng tồn kho, chia cổ tức nội bộ, cho vay nội bộ, lãi/lỗ chưa thực hiện giữa các đơn vị thành viên).
• Vì sao phải loại trừ? Vì bán cho nhau trong nhà thì tập đoàn không giàu lên. Cùng một xe hàng, mẹ bán cho con rồi con bán ra ngoài – nếu không xóa giao dịch nội bộ, doanh thu sẽ bị đếm hai lần.

Đọc ở đâu trên báo cáo tài chính

• Trên BCTC riêng lẻ: có khoản "Đầu tư vào công ty con" – Mã số 251.
• Trên BCTC hợp nhất (Mẫu B 01-DN/HN theo TT 202/2014/TT-BTC): khoản Mã 251 biến mất (đã cấn trừ – tức triệt tiêu lẫn nhau – với vốn chủ sở hữu của công ty con khi hợp nhất), thay vào đó xuất hiện:
• Lợi thế thương mại (Goodwill) – Mã số 269, nằm ở mục *Tài sản dài hạn khác*: phần giá công ty mẹ trả để mua công ty con cao hơn giá trị hợp lý của tài sản thuần nhận về tại ngày mua.
• Lợi ích của cổ đông không kiểm soát (NCI) – Mã số 429, nằm ở phần *Vốn chủ sở hữu*: phần vốn thuộc về các cổ đông khác ngoài tập đoàn tại công ty con.
• Trên Báo cáo kết quả kinh doanh hợp nhất (Mẫu B 02-DN/HN):
• Mã số 60 – Tổng lợi nhuận sau thuế của toàn tập đoàn.
• Mã số 61 – Lợi nhuận sau thuế của cổ đông công ty mẹ: đây mới là con số thuộc về người cầm cổ phiếu đang niêm yết.
• Mã số 62 – Lợi nhuận sau thuế của cổ đông không kiểm soát.
• Công thức luôn đúng: Mã 60 = Mã 61 + Mã 62.
• EPS – lãi cơ bản trên mỗi cổ phiếu (Mã số 70) chỉ được tính và trình bày trên BCTC hợp nhất, dựa trên Mã số 61 – không trình bày trên BCTC riêng lẻ.
• Căn cứ pháp lý: VAS 25 (*Báo cáo tài chính hợp nhất và kế toán khoản đầu tư vào công ty con*, ban hành theo Quyết định 234/2003/QĐ-BTC), Thông tư 202/2014/TT-BTC (lập và trình bày BCTC hợp nhất), Thông tư 200/2014/TT-BTC (chế độ kế toán doanh nghiệp, áp dụng cho BCTC riêng). Quy chuẩn quốc tế tương đương: IFRS 10 và IAS 27.

Bao nhiêu thì đáng ngại

• Ngưỡng phải hợp nhất: công ty mẹ nắm trên 50% quyền biểu quyết (trực tiếp hoặc gián tiếp), hoặc có quyền chi phối chính sách tài chính/hoạt động dù sở hữu dưới 50%.
• Tỷ trọng Mã 62 / Mã 60: dưới 10% – 20% là bình thường – phần lớn lợi nhuận tập đoàn thuộc về cổ đông công ty niêm yết. Vọt lên trên 40% – 50% là đáng ngại: lợi nhuận hợp nhất nhìn rất lớn nhưng cổ đông công ty mẹ chỉ hưởng phần mỏng ở Mã 61.
• Chênh lệch giữa hai báo cáo ở mô hình holding – công ty mẹ chỉ làm chức năng đầu tư, điều phối, không trực tiếp sản xuất: bình thường thì báo cáo riêng gần như không có doanh thu kinh doanh chính, nguồn thu lớn là cổ tức từ công ty con chuyển lên (doanh thu tài chính); doanh thu và lợi nhuận sản xuất kinh doanh thật nằm ở báo cáo hợp nhất. Đáng ngại là khi công ty mẹ trên báo cáo riêng báo lãi rất to nhờ ghi nhận lãi bán công ty con, chuyển nhượng tài sản nội bộ, nhưng trên báo cáo hợp nhất lại lỗ hoặc lãi rất bé – vì giao dịch nội bộ bị triệt tiêu hoàn toàn khi hợp nhất.
• Đòn bẩy tài chính: hệ số Nợ vay/Vốn chủ sở hữu (D/E – nợ vay gấp bao nhiêu lần vốn của chủ) trên báo cáo riêng chỉ dưới 0,5 lần (nhìn rất an toàn) nhưng trên báo cáo hợp nhất lại vượt 2,0 – 3,0 lần – tức nợ vay, trái phiếu nằm ở các công ty con.
• Quy định pháp lý (Nghị định 155/2020/NĐ-CP và quy chế niêm yết): tiêu chuẩn xét diện cảnh báo, kiểm soát hoặc hủy niêm yết bắt buộc (lỗ lũy kế vượt vốn điều lệ, lỗ 3 năm liên tiếp) của tổ chức niêm yết có công ty con được căn cứ trên BCTC kiểm toán HỢP NHẤT, không căn cứ BCTC riêng lẻ.

Ví dụ có thật ở thị trường Việt Nam

• Doanh nghiệp: Công ty Cổ phần Nông nghiệp Quốc tế Hoàng Anh Gia Lai (HAGL Agrico) – mã cổ phiếu HNG. Kỳ báo cáo: BCTC kiểm toán năm 2023 (kiểm toán bởi Công ty TNHH Ernst & Young Việt Nam, công bố tháng 03/2024).
• Trên BCTC riêng lẻ: lợi nhuận sau thuế dương 95,7 tỷ đồng năm 2023 (năm 2022 cũng lãi 222,9 tỷ đồng).
• Trên BCTC hợp nhất: lợi nhuận sau thuế âm 1.098,4 tỷ đồng năm 2023 (năm 2022 lỗ 3.576,4 tỷ đồng); riêng lợi nhuận sau thuế của cổ đông công ty mẹ âm 1.098,46 tỷ đồng.
• Hậu quả thị trường: do thua lỗ 3 năm liên tiếp trên BCTC hợp nhất kiểm toán (2021 âm 1.119,43 tỷ; 2022 âm 3.576,45 tỷ; 2023 âm 1.098,46 tỷ đồng), cổ phiếu HNG bị Sở Giao dịch Chứng khoán TP.HCM (HOSE) ra quyết định hủy niêm yết bắt buộc và phải chuyển xuống giao dịch tại sàn UPCoM từ ngày 18/09/2024.
• Bài học đọc số: nếu chỉ nhìn báo cáo riêng lẻ của công ty mẹ thấy lãi gần trăm tỷ mà không mở báo cáo hợp nhất, người đọc sẽ bất ngờ trước rủi ro hủy niêm yết.

Tự kiểm lại

• sapp.edu.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQHOUnzPV-zfElg0ZhBvV5FuPsrxbyVuIoxTFevZaN-AnEL_LmT_kMaqlIgwRPxNUvdKEfZjKHaOw8EsuiK-xJ2gG0aMwigUTRpsaXwpsd2lv4dFkQP2bl_qFZmSCMIpk9Igh-GiXvZE3nLp_CN1KJ3tgekBv55RlsIGW_50T2LJIakDX-7Y_BGouBrd5QStaxGe
• ketoanats.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQGLch4MSp6aakAs5HrCG5YGxpXovk_Gc3P1AcShIaVvjVguwf7hxv7ulr4A7_5sybJH4Fq5QHkzmgxlLwcV-2juVgwSLCLIPRL7z49Eh5NBEZy7BmySRNCdWdp3gORAiAaIdcQncZdR8bz9ybRZYwuuA2ZyXsbq0ImT9vWzeEXSbHck6g==
• vneconomy.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQG5r4TjZNMZgRR_x6x2fWAly8MYTPsAzkVh65SL_4df54qGMr4h4V7uOCfwmCDrgxtXbjJhBXIy5HbT4PqTCOsLJ-xPfNpeHj3XfkBvS1LBBWD8BFgbWLIp__he9AdarAiWnjxpEh1qfJNc3q-MUo9cxOJR2J43N_5GqfZUSK7BoP0ycn-AWO4GYiIEYQN3H2j7v5I=
• 24hmoney.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQEr3hnhh2WhEv-WX8Xfdx_FnWcrjlXTeCKdQvZx-9tP2zTstPIy62D1PQ3a6iQm4VturUq9bC-SR3F2ohwI0S3D8CIzrKuwvX9zVBAGnwfl2hLxGSkszlFqN64nLnxwxZ2gb5_CgwCy1JaGqQajoQfW7gRv_0CcoFhHhdZavEOHJsg=
• vietstock.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQFMpj92aZSYpd8_bylENOST7BBHrFwYfU-m9UmSyeW1fgYOZehtmCg8bUQRmna11VDQnHKvZs8g_GqwOzAPyS3k73gaOCKOLdW7dtFuAubGHOPhsk8uoVPC81-rv5mR6SX0kfo6xmbhfQYOT4_v2ej8L4HGwmG7rXyvhvzM-lA77HkD09cBsE7VNeP5dXqumkRJuMri2GZu0STm