Lợi nhuận khác là gì?

Nói cho dễ hiểu

Một doanh nghiệp kiếm tiền bằng hai kiểu: bán hàng chính (cái nhà máy vẫn chạy hằng ngày) và bán những thứ khác (bán đất, thanh lý máy móc, xe cũ). Phần thứ hai gọi là lợi nhuận khác.

• Thu nhập khác (Tài khoản 711, Điều 89 Thông tư 200/2014/TT-BTC) là các khoản thu "bất thường", không thường xuyên: thanh lý – nhượng bán tài sản cố định (TSCĐ — hiểu nôm na là nhà xưởng, máy móc, xe cộ dùng lâu dài), tiền phạt do đối tác vi phạm hợp đồng, các khoản nợ phải trả không xác định được chủ nợ hoặc được xóa, chênh lệch lãi từ giao dịch mua rẻ, tiền bồi thường bảo hiểm.
• Chi phí khác (Tài khoản 811, Điều 90) là phần đối ứng: giá trị còn lại của TSCĐ đem thanh lý, chi phí thanh lý, tiền phạt mình phải chịu, tiền bồi thường.
• Lợi nhuận khác = Thu nhập khác − Chi phí khác.

Chuẩn mực Kế toán Việt Nam số 14 – *Doanh thu và thu nhập khác* (ban hành kèm Quyết định 149/2001/QĐ-BTC của Bộ Tài chính) định nghĩa: *"Thu nhập khác là khoản thu góp phần làm tăng vốn chủ sở hữu từ các giao dịch, sự kiện ngoài các hoạt động tạo ra doanh thu."* Nói gọn: tiền vào túi cổ đông nhưng không phải nhờ khách hàng mua sản phẩm.

Đọc ở đâu trên báo cáo tài chính

Mở Báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh (mẫu B02-DN, ban hành kèm Thông tư 200/2014/TT-BTC), nhìn 5 dòng:

• Mã số 30 – Lợi nhuận thuần từ hoạt động kinh doanh: lãi/lỗ từ nghề chính cộng hoạt động tài chính. Đây mới là "sức khỏe thật".
• Mã số 31 – Thu nhập khác.
• Mã số 32 – Chi phí khác.
• Mã số 40 – Lợi nhuận khác = Mã số 31 − Mã số 32.
• Mã số 50 – Tổng lợi nhuận kế toán trước thuế = Mã số 30 + Mã số 40.

Mẹo đọc nhanh cho người mới: che Mã số 40 đi, xem Mã số 30 còn dương không. Nếu Mã số 30 âm nặng mà Mã số 50 vẫn dương, thì khoản bù vào nằm ở Mã số 40 — và câu hỏi tiếp theo luôn là: *bán cái gì?* Câu trả lời nằm ở phần Thuyết minh báo cáo tài chính, mục thu nhập khác.

Bao nhiêu thì đáng ngại

Luật kế toán không quy định hạn mức tỷ lệ nào cho lợi nhuận khác. Các mốc dưới đây là quy ước thực nghiệm của giới phân tích và kiểm toán trên thị trường chứng khoán Việt Nam, không phải quy định pháp luật:

• Dưới 5%–10% lợi nhuận trước thuế (Mã số 50): coi là bình thường. Doanh nghiệp nào cũng có lúc thanh lý vài cái máy cũ, thu tiền phạt hợp đồng nhỏ. Không méo mó bức tranh.
• Trên 20%–30% lợi nhuận trước thuế: bắt đầu đáng ngại. Lúc này kết quả kinh doanh phụ thuộc vào thứ không lặp lại.
• Đáng ngại nhất là kịch bản "cứu lỗ thành lãi": Mã số 30 âm nặng, Mã số 50 vẫn dương nhờ Mã số 40 đột biến. Cần biết vì sao doanh nghiệp cần điều này: theo Nghị định 155/2020/NĐ-CP, doanh nghiệp lỗ 3 năm tài chính liên tiếp sẽ bị hủy niêm yết bắt buộc; ngoài ra cổ phiếu có thể bị đưa vào diện kiểm soát hoặc bị cắt giao dịch ký quỹ (margin — vay tiền công ty chứng khoán để mua cổ phiếu).
• Loại "một lần rồi biến mất": năm nay bán đất, bán trụ sở thì lãi lớn; năm sau hết tài sản để bán thì lợi nhuận rơi tự do. Con số năm nay không dự báo được năm sau.

Ví dụ có thật ở thị trường Việt Nam

Công ty Cổ phần Cao su Sao Vàng (mã chứng khoán SRC, sàn HOSE) – Báo cáo tài chính Quý 2/2024:

• Doanh thu thuần: khoảng 262,4 tỷ đồng.
• Lợi nhuận khác (Mã số 40): 162 tỷ đồng — trong khi cùng kỳ Quý 2/2023 chỉ khoảng 60 triệu đồng.
• Nguyên nhân theo Thuyết minh báo cáo tài chính: ghi nhận thu nhập đột biến từ chuyển nhượng quyền thuê lại đất có hạ tầng và tài sản gắn liền với đất.
• Hệ quả: khoản này đóng góp phần lớn để đưa lợi nhuận sau thuế Quý 2/2024 lên gần 114 tỷ đồng, tăng 1.750% so với cùng kỳ năm trước.

Tập đoàn Xây dựng Hòa Bình (mã chứng khoán HBC) – Quý 2/2024: ghi nhận lợi nhuận khác đột biến 515 tỷ đồng từ thanh lý tài sản máy móc thiết bị, giúp báo lãi sau thuế 684 tỷ đồng trong khi mảng kinh doanh cốt lõi rất khó khăn.

Bài học đọc số: 162 tỷ và 515 tỷ đều là số thật, có nguồn, có kỳ. Nhưng chúng là tiền bán tài sản, không phải tiền bán sản phẩm. Hai câu chuyện hoàn toàn khác nhau.

Tự kiểm lại

• cafef.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQFJ9opteXGJeVE4P6cBs2pNIwCqyf8C9a9bo7JVQJzqWW4hRL7oXCCuUMD7PXbUCqSL45xzzf07QJSpIPIMOr_DpQoOKFMFkjBs6YkjpSXDaQTfFVOuAf4L7A2DgtXVO9fkymFSrWXo5f9NwMR5-Pmn1R8aYKHp2LGmknziq4Euzy6L5dPlZbSeldDzEuHPcX9EtJwKmotWMq1UcL2z5Tt0BN9HIhi-ejPlGifWeOzPJfEocSBRouCw3Y_syWk_
• cafef.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQEtJ56vrpa8qFJu26Es9VNMGDTTrBtfmzdpCCNWlL2V7II_dYPfc0B-Sr1AfkuGkhNdFQlN1hFR_uSEfWMWSoUs5D9Jj6F-POtlc9r6UE_tMxdyNTvzXsFnH95thigvekIdoAMK6CRYEVnOgeVGaZSpI5QmDTDqY8iK3xy-3xo9gWiegjPvGEXhtQM-iwVLezW9rCebyxZbbN0Ld0EKSVwUaE4Qk6tOdg0KRHo-AE69hFwLUJVJ-IZDFg==
• cafef.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQFkWzMWq-79Tk-aKd_KPDdXbpU6-qxsRYRYNLnd1qas7muqfF49ptkrFmHH8KuY08IYQAHejX2P0mlCnWGo1Gj8zq4K99Y5-_DBs94jqP5bhCpsz4ttl0jmzdv80OTiF_fBYvg4-KqZRHv7-5UPDIifJT1fPLyIOI7TPgYyQ6uQG01FZ_vNJupncssOZg==