Lãi dự thu là gì?

Nói cho dễ hiểu

Lãi dự thu (trên báo cáo ngân hàng gọi là “lãi và phí phải thu”) là tiền lãi đã phát sinh theo hợp đồng tính đến ngày lập báo cáo, nhưng người đi vay chưa trả. Kế toán vẫn ghi khoản đó vào doanh thu và lợi nhuận, theo nguyên tắc cơ sở dồn tích (accrual basis – ghi nhận khi nghiệp vụ phát sinh, không căn cứ vào lúc thực thu tiền) quy định tại VAS 01 (Quyết định 165/2002/QĐ-BTC). VAS 14 (Quyết định 149/2001/QĐ-BTC, đoạn 24 và 25) nói thêm: chỉ ghi nhận tiền lãi khi có khả năng thu được lợi ích kinh tế và doanh thu xác định tương đối chắc chắn.

• Cách tính: Lãi dự thu = dư nợ gốc × lãi suất (%/năm) × số ngày dồn tích ÷ 365. “Dư nợ gốc” là số tiền vay còn nợ chưa trả; “số ngày dồn tích” là số ngày đã trôi qua kể từ lần trả lãi gần nhất.
• Chuẩn quốc tế tương đương là IFRS 9 / IAS 39, ghi nhận lãi dồn tích theo phương pháp lãi suất thực tế (EIR – mức lãi suất quy đổi toàn bộ chi phí, giao dịch liên quan về một mức %/năm).
• Điểm phải nhớ: tiền lãi đã nằm trong lợi nhuận, nhưng tiền mặt thì chưa chắc đã về.

Đọc ở đâu trên báo cáo tài chính

Với ngân hàng / tổ chức tín dụng: - Bảng cân đối kế toán (mẫu B02/TCTD): phần TÀI SẢN CÓ, mục VIII. Các tài sản Có khác, khoản mục “Các khoản lãi và phí phải thu” (mã số 801, tiểu mục VIII.1). - Thuyết minh báo cáo tài chính có mục bóc tách riêng: lãi phải thu từ cho vay khách hàng, lãi phải thu từ tiền gửi, lãi phải thu từ đầu tư chứng khoán nợ. - Báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh (mẫu B03/TCTD): khoản này đã gộp vào mục 1 “Thu nhập lãi và các khoản thu nhập tương tự” (mã số 01). - Báo cáo lưu chuyển tiền tệ (phần gián tiếp): dòng “Tăng/giảm các khoản lãi và phí phải thu” trong phần điều chỉnh dòng tiền hoạt động kinh doanh. - Sổ kế toán: dùng nhóm tài khoản 39, ví dụ TK 394 (Thông tư 49/2014/TT-NHNN và Thông tư 27/2021/TT-NHNN). Khi phải dừng dự thu, khoản lãi này chuyển sang theo dõi ngoại bảng (TK 941).

Với doanh nghiệp phi tài chính (Thông tư 200/2014/TT-BTC): - Nằm ở chỉ tiêu Phải thu ngắn hạn khác (mã số 136) hoặc Phải thu dài hạn khác (mã số 216), chi tiết tại thuyết minh theo TK 1388 (lãi cho vay, lãi tiền gửi chưa thu).

Bao nhiêu thì đáng ngại

Thông lệ phân tích rủi ro hệ thống ngân hàng Việt Nam (dữ liệu tổng hợp từ FiinRatings, WiGroup và các công ty chứng khoán ACB, SSI, Yuanta):

• Tỷ lệ lãi, phí phải thu / tổng tài sản: bình thường ở mức dưới 1,0%–1,5%; tại các ngân hàng như Vietcombank, ACB, Techcombank thường chỉ 0,4%–1,2%. Vượt 2,0%–2,5% là mức đáng ngại; vượt 5%–10% là mức báo động đỏ về chất lượng tài sản.
• Số ngày thu lãi bình quân (DIO) = các khoản lãi và phí phải thu ÷ thu nhập lãi và các khoản tương tự × 365 ngày. Dưới 60–90 ngày là bình thường; trên 110–120 ngày, hoặc tăng liên tục qua các quý liên tiếp, là đáng ngại.
• So với dòng tiền: đáng ngại khi thu nhập lãi trên báo cáo kết quả kinh doanh tăng mạnh nhưng dòng tiền thu lãi thực tế trên báo cáo lưu chuyển tiền tệ lại yếu hoặc âm kéo dài.

Vì sao phải soi: lãi dự thu tăng vọt nghĩa là tiền lãi cho vay chưa thu được về. Theo Thông tư 11/2021/TT-NHNN (Điều 10), ngân hàng chỉ được hạch toán dự thu tiền lãi vào kết quả kinh doanh với các khoản nợ thuộc Nhóm 1 (nợ đủ tiêu chuẩn) và không phải nợ cơ cấu lại thời hạn trả nợ. Khi khoản nợ bị chuyển sang Nhóm 2 đến Nhóm 5 (các nhóm rủi ro cao hơn, Nhóm 5 là nợ có khả năng mất vốn) hoặc là nợ cơ cấu, ngân hàng bắt buộc dừng dự thu và thoái toàn bộ số lãi dự thu đã ghi nhận nhưng chưa thu được tiền. “Thoái” nghĩa là ghi giảm thu nhập hoặc đưa vào chi phí kỳ đó – doanh thu và lợi nhuận kỳ sau vì thế bị hạ xuống.

Ví dụ có thật ở thị trường Việt Nam

Ngân hàng Thương mại Cổ phần Quốc Dân – mã NVB (niêm yết trên sàn HNX), Báo cáo tài chính hợp nhất kiểm toán năm 2023:

• Tại ngày 31/12/2023, khoản mục “Các khoản lãi và phí phải thu” (mục VIII.1 trên bảng cân đối kế toán hợp nhất) đạt 8.520 tỷ đồng, tăng 19% so với mức 7.159 tỷ đồng hồi đầu năm.
• Tổng tài sản cùng thời điểm: 96.249 tỷ đồng.
• Tỷ lệ lãi và phí phải thu / tổng tài sản = 8,85%, cao gấp nhiều lần ngưỡng trung bình toàn ngành ngân hàng (khoảng 1%–1,5%).

Bối cảnh: ngân hàng này đang trong quá trình thực hiện đề án tái cơ cấu, gánh nhiều khoản nợ chậm thanh toán gốc/lãi được cơ chế giãn, hoãn thoái lãi. Con số lãi dự thu phình to phản ánh lượng tiền mặt thực tế thu về từ danh mục tín dụng rất thấp, và lợi nhuận kinh doanh lõi bị bào mòn.

Tự kiểm lại

• phs.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQFRswrhbA-uVEWfV1DU56zEN5JNu9FESEar2F1V5M2uTee77GfsVPpCQx53Jc4cgW7myFcVAi--jCj24GZZALDpqMOgUto5eYviJZsesUK02MB9E6borFp39W1PkZB6TX01XwTiAvQ05-BO8y2MclgF5vR6bjFuKWIku__sh2QJYWDQGWhTTvd413PooyYkbCV70I9q8DvQ_w==
• ketoanthienung.net — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQH-ljOURg-7rzHv9teKhY5ltchsrCVYc2NLE5wAHZfXcUBQBh-4ZBoNJ7pw-UdQk2WyhymhjVBpabCwU4pMF9At-uCr2_XMeCsx0CuTKK0-WQGsyU0KPZ73yb2QDVAdF0aYmUI0HebC_EIotICgT8AJubbfSZDelrFuHSPGk-Iy-A==
• kreston.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQHV55niV0_ZumX7zYR6LKOAwZCp00Rsbp9owI8V0BG8v5_dsVP0Ce4rc1t2KOeuJU7z6tX715YgANJCsDZFpL0V4c_ct8D4cPYvfzmOw7KledvBukGXiuOskqzvLrl4IKkvPK44IHRoqiu-bqyS51M5yEp-
• luatvietnam.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQHyHxfB951ZhvsDH49iH-jCpeJ6louMiHA7NB9MJtrf9bq2_1J0QVk8tXdBihZJZd-u1tm2Ll41hcx2UT-3KcqX70It5IAHRTW_uYMgXOVw0HARkq2TnlrvCL4bjuAg-M0cP_Jw6WlWhIfBIx3milZLyscZ7Kegd4Xnfd8d0ggLVN_ZRvzYdfcb6mQcbo-bfIpPoktfciLFw3s=
• vnbusiness.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQGMKy0y3mmVwsKUwj6M3F0TtJedAQk3OnesBLmgiyhf2B2GrFYeBDqju0iR9x1HEoIDmjHdd5DM4CQBZQKHPsvxEgoVvtnp55PYYQ1fw8REaZ5tRlz3Mad2hvm3ntMMZ0wXfQjU1OFus1axsE6tsnWxUPzKBseuUdrrhCJFig==
• chinhphu.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQE2Zz7VMzv1sVsJO4Nn5TY5ZbyONFzAQFsAY3v5enelJXgXcREkI8eAxuvfTQM9RywpnP8oIrgiCei-5RIhY1F1c5m2-jPQZtacIJV-Vt4oy0VJUtqaYdpG3wZQnKOCucEt1iKQEVDxWG-XLo9vfAePQtBHvaxcinVyfyyX6g==
• namabank.com.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQE3wLoe30ibrkkRIYDYa2u-14lNYi1FmxSmclUnHjiVWeAQTHiovCTnW2ENekRtD2QvdTuv6s5zDbIN_06QdMWAk0C8P5pjFGGARSkILV8_o7toGaBsEXJxVShbbEf1G2lL4kZChgIrF7st0HVlnexsxk2SDNav3BvFfrAEx7oRhrQ30uk-X4Ql-H-2aa9ZJiS8PIC1NHzGU7cDmnl69Hi9CNDGxdS_Kw==
• vcbs.com.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQHlE9BIXYJPXuyno2V7gh0ZAtdJKQmk-PCoUaxWoKb5qxtOe6a9HLzLRCxJfKUAkxyoDSLMXbnAM3FdivPFMKfrHdwgKZ-v1R9xXCnA5tuZUa1bnLVrbjvLR2uttznCoWm8tYofcsDpHN7AqT87XIyxeE6H2NQpPVWMLNDqLvk3hNxpCd6S