Lạm phát là gì, và bao nhiêu thì bắt đầu đáng ngại?

Nói cho dễ hiểu

• Lạm phát là mức giá chung của hàng hóa và dịch vụ tăng liên tục trong một khoảng thời gian, khiến cùng một tờ tiền mua được ít thứ hơn — tức sức mua của đồng nội tệ giảm.
• Việt Nam đo lạm phát bằng CPI (Chỉ số giá tiêu dùng) do Tổng cục Thống kê công bố. Công thức: (CPI kỳ này − CPI kỳ trước) / CPI kỳ trước × 100%.
• Lạm phát cơ bản là CPI sau khi đã loại trừ lương thực - thực phẩm, năng lượng và các mặt hàng do Nhà nước quản lý giá — nói nôm na là phần lạm phát "lì" hơn, khó hạ hơn.
• Luật Ngân hàng Nhà nước Việt Nam 2010 (Luật số 46/2010/QH12), Điều 3: chính sách tiền tệ quốc gia được thực hiện nhằm ổn định giá trị đồng tiền, biểu hiện qua chỉ số lạm phát.

Đọc ở đâu trên báo cáo tài chính

• Lạm phát là chỉ số kinh tế vĩ mô, nên KHÔNG có dòng riêng hay mã số nào mang tên "Lạm phát" trên báo cáo tài chính (BCTC) doanh nghiệp Việt Nam. Nó chỉ xuất hiện gián tiếp.
• Trên Báo cáo Kết quả hoạt động kinh doanh (Mẫu B02-DN, Thông tư 200/2014/TT-BTC): Mã số 11 – Giá vốn hàng bán phình lên khi giá nguyên vật liệu, vận chuyển, bao bì, nhân công đầu vào tăng, làm biên lợi nhuận gộp (Mã số 20 so với Mã số 01) mỏng đi.
• Cùng báo cáo: Mã số 23 – Chi phí lãi vay (nằm trong Mã số 22 – Chi phí tài chính) tăng khi Ngân hàng Nhà nước nâng lãi suất điều hành để kiểm soát lạm phát, kéo mặt bằng lãi vay của doanh nghiệp lên.
• Trên Bảng Cân đối kế toán (Mẫu B01-DN): Mã số 141 – Hàng tồn kho bị đội giá nếu nhập hàng vào vùng giá đỉnh; Mã số 149 – Dự phòng giảm giá hàng tồn kho tăng khi giá thị trường rơi.
• Về chuẩn mực: VAS 01 – Chuẩn mực chung (Quyết định 165/2002/QĐ-BTC) yêu cầu ghi nhận theo nguyên tắc giá gốc — tài sản và nợ không tự động điều chỉnh theo lạm phát. IFRS có IAS 29 cho nền kinh tế siêu lạm phát (lạm phát lũy kế 3 năm tiến gần hoặc vượt 100%), nhưng Việt Nam hiện chưa áp dụng.

Bao nhiêu thì đáng ngại

• Dưới 4,0–4,5%/năm: vùng mục tiêu Quốc hội giao Chính phủ hằng năm, được xem là lành mạnh cho một nền kinh tế đang phát triển.
• Từ 4,5% đến 7,0%/năm: bắt đầu đáng ngại; điều hành chuyển từ "hỗ trợ tăng trưởng" sang "thắt chặt/kiểm soát rủi ro", Ngân hàng Nhà nước có thể nâng lãi suất điều hành, hút tiền qua tín phiếu hoặc hạn chế room tín dụng (trần tăng trưởng cho vay giao cho từng ngân hàng).
• Trên 8–10%/năm: báo động đỏ. Năm 2008, CPI cả nước tăng 19,89%; năm 2011 tăng 18,13%. Trong các giai đoạn đó, lãi suất huy động và cho vay tại Việt Nam bị đẩy lên 18%–25%/năm.

Ví dụ có thật ở thị trường Việt Nam

• Công ty Cổ phần Tập đoàn Hòa Phát (mã HPG, sàn HOSE) — BCTC hợp nhất Quý 3/2022, giai đoạn giá than luyện cốc và quặng sắt ở vùng cao trong nửa đầu năm 2022.
• Doanh thu thuần (Mã số 01): 34.103 tỷ đồng, giảm 12% so với cùng kỳ.
• Giá vốn hàng bán (Mã số 11): 32.996 tỷ đồng, tương đương 96,7% doanh thu thuần.
• Chi phí tài chính (Mã số 22): 2.309 tỷ đồng, trong đó chi phí lãi vay (Mã số 23): 837 tỷ đồng.
• Lợi nhuận sau thuế thu nhập doanh nghiệp (Mã số 60): âm 1.786 tỷ đồng, so với mức lãi 10.351 tỷ đồng của Quý 3/2021.
• Đọc theo cách của người mới: cùng một doanh nghiệp, cùng một quý, doanh thu 34.103 tỷ mà giá vốn đã 32.996 tỷ — chỉ còn 3,3% doanh thu để gánh toàn bộ chi phí bán hàng, quản lý, lãi vay và thuế.