Chỉ số giá tiêu dùng (CPI) là gì?

Nói cho dễ hiểu

CPI là cái cân đo giá cả của một "cái giỏ đi chợ". Trong giỏ có 752 mặt hàng đại diện, xếp thành 11 nhóm chính (rổ hàng hóa tính CPI giai đoạn 2020–2025, theo Tổng cục Thống kê).

• Nếu CPI tăng so với kỳ gốc (kỳ gốc là mốc thời gian đem ra so sánh), hiểu đơn giản là giỏ hàng đó đắt hơn.
• Định nghĩa pháp lý: CPI là chỉ tiêu thống kê phản ánh xu hướng và mức độ biến động giá bán lẻ hàng hóa và dịch vụ tiêu dùng phục vụ sinh hoạt hàng ngày của hộ gia đình (Khoản 15, Phụ lục Danh mục Hệ thống chỉ tiêu thống kê quốc gia, Luật số 01/2021/QH15).
• Tổng cục Thống kê tính bằng công thức Laspeyres cải tiến, tức lấy giá từng mặt hàng nhân với quyền số (tỷ trọng chi tiêu của hộ gia đình cho mặt hàng đó ở kỳ gốc) rồi cộng lại.

Đừng nhầm: CPI là chỉ số của giỏ hàng tiêu dùng, không phải chỉ số giá cổ phiếu bạn đang nắm.

Đọc ở đâu trên báo cáo tài chính

Trả lời thẳng: không có dòng nào tên CPI trên báo cáo tài chính doanh nghiệp. Báo cáo theo Thông tư 200/2014/TT-BTC không có mã số dòng cho CPI, vì CPI là chỉ số kinh tế vĩ mô.

Nhưng bạn nhìn thấy "bóng" của nó ở đây:

• Giá vốn hàng bán (Mã số 11, Báo cáo Kết quả hoạt động kinh doanh): nguyên vật liệu, điện, cước vận chuyển đắt lên thì dòng này phình ra.
• Chi phí bán hàng (Mã số 25) và Chi phí quản lý doanh nghiệp (Mã số 26): lương nhân viên, tiền thuê mặt bằng, điện nước tăng theo giá tiêu dùng.
• Thuyết minh báo cáo tài chính / báo cáo thường niên: phần "rủi ro kinh tế vĩ mô" hoặc giải trình biến động lợi nhuận sau thuế.

Ghi chú thêm: chuẩn mực kế toán quốc tế IAS 29 mới dùng chỉ số giá chung để điều chỉnh lại toàn bộ báo cáo tài chính, nhưng chỉ áp dụng cho nền kinh tế siêu lạm phát — không phải Việt Nam.

Bao nhiêu thì đáng ngại

• Vùng lành mạnh: CPI bình quân từ 3,5% đến dưới 4,5%. Đây là mức lạm phát mục tiêu được xem là hợp lý cho một nền kinh tế đang phát triển như Việt Nam, đủ để không bào mòn sức mua của đồng nội tệ (VND).
• Vùng đáng ngại: CPI bình quân trên 4,5%, hoặc CPI so cùng kỳ (YoY – so với đúng tháng đó năm trước) vọt trên 5,0%. Khi đó Ngân hàng Nhà nước chịu áp lực phải thắt chặt chính sách tiền tệ (tăng lãi suất điều hành, hút tiền qua tín phiếu).
• Hệ quả dây chuyền: chi phí vốn của doanh nghiệp niêm yết tăng, dòng tiền có xu hướng chuyển về kênh gửi tiết kiệm.
• Cẩn thận chiều ngược lại: CPI tăng rất thấp, thậm chí âm, chưa chắc là tin vui. Nó có thể đến từ suy thoái tổng cầu (cầu tiêu dùng cả nền kinh tế yếu đi, người dân và doanh nghiệp chi tiêu ít lại).

Hàng năm Quốc hội biểu quyết chỉ tiêu kiểm soát lạm phát thông qua tốc độ tăng CPI bình quân — đó là con số "trần" cần theo dõi.

Ví dụ có thật ở thị trường Việt Nam

VNM (Công ty Cổ phần Sữa Việt Nam – Vinamilk), báo cáo tài chính hợp nhất kiểm toán năm 2022.

Bối cảnh: áp lực lạm phát chi phí đẩy trong nước và toàn cầu dâng cao — giá sữa bột nguyên liệu thế giới lập đỉnh, giá thức ăn chăn nuôi, cước vận tải và bao bì tăng vọt.

Kết quả trên báo cáo:

• Doanh thu thuần (Mã số 01): 59.925 tỷ đồng, giảm nhẹ 1,6% so với 60.919 tỷ đồng năm 2021 — sức mua yếu đi khi giá sinh hoạt tăng.
• Giá vốn hàng bán (Mã số 11): 36.035 tỷ đồng, cao hơn mức 34.664 tỷ đồng năm 2021. Tỷ trọng giá vốn/doanh thu tăng từ 56,9% lên 60,1%.
• Biên lợi nhuận gộp (phần trăm doanh thu còn lại sau khi trừ giá vốn): co từ 43,1% (2021) xuống 39,9% (2022).
• Lợi nhuận sau thuế (Mã số 60): 8.578 tỷ đồng, giảm 19,3% so với 10.633 tỷ đồng năm 2021.

Bài học: doanh nghiệp tiêu dùng không thể chuyển hết phần chi phí đầu vào tăng thêm sang giá bán cho người tiêu dùng cuối cùng trong giai đoạn CPI đi lên.