Cầm cố cổ phiếu là gì?

Nói cho dễ hiểu

Cầm cố tài sản là việc một bên giao tài sản thuộc quyền sở hữu của mình cho bên kia để bảo đảm thực hiện nghĩa vụ (Điều 309 Bộ luật Dân sự 2015). Cổ phiếu là chứng khoán — một dạng tài sản/quyền tài sản hợp pháp được phép dùng để cầm cố (Điều 105 và Điều 115 Bộ luật Dân sự 2015).

Khác biệt căn bản so với cầm cố sổ đỏ: cổ phiếu có thị giá (giá thị trường) nhảy múa từng phiên, còn khoản nợ bạn vay thì cố định. Một bên đứng yên, một bên chạy — đó là chỗ rủi ro sinh ra.

• Cổ phiếu niêm yết/đăng ký giao dịch khi cầm cố phải làm thủ tục đăng ký biện pháp bảo đảm và phong tỏa (khóa lại, không được bán chuyển nhượng) tại Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ Chứng khoán Việt Nam (VSDC) — khoản 1 Điều 4 Luật Chứng khoán 2019 và Thông tư 119/2020/TT-BTC.
• LTV (Loan-to-Value, tỷ lệ cho vay trên giá trị tài sản bảo đảm) = Giá trị khoản vay ÷ (số lượng cổ phiếu cầm cố × thị giá hiện hành) × 100%. Vay 30 đồng trên cổ phiếu đáng 100 đồng thì LTV = 30%.
• Tỷ lệ cầm cố = Số cổ phiếu đang bị cầm cố ÷ Tổng số cổ phiếu sở hữu × 100%.
• Khi thị giá giảm, LTV tự động tăng lên (mẫu số teo lại). Tới một ngưỡng, bên cho vay gọi bạn nộp thêm tài sản — gọi là call margin (lệnh gọi ký quỹ). Không nộp được thì cổ phiếu bị bán giải chấp (force sell — bên cho vay tự bán cổ phiếu của bạn trên sàn để thu hồi nợ).

Đọc ở đâu trên báo cáo tài chính

Theo Thông tư 200/2014/TT-BTC và Chuẩn mực Kế toán Việt Nam VAS 21 (trình bày báo cáo tài chính — chuẩn mực quốc tế tương đương là IFRS 7, mục 14 về tài sản đã cầm cố), doanh nghiệp phải thuyết minh các tài sản mang đi cầm cố, thế chấp.

Trong báo cáo tài chính hợp nhất của một doanh nghiệp niêm yết, bạn tra ở:

• Bảng Cân đối kế toán: Mã số 320 — *Vay và nợ thuê tài chính ngắn hạn*; Mã số 338 — *Vay và nợ thuê tài chính dài hạn*.
• Bản Thuyết minh Báo cáo tài chính, mục “Vay và nợ thuê tài chính”: chi tiết từng khế ước vay ngân hàng hoặc từng lô trái phiếu (trái phiếu = khoản doanh nghiệp đi vay bằng cách phát hành giấy tờ có lãi). Tại mỗi khoản vay có dòng “Tài sản bảo đảm”, ví dụ “khoản vay được bảo đảm bằng [X] triệu cổ phiếu của Công ty...”.
• Mục “Các cam kết và tài sản thế chấp/cầm cố”: liệt kê các khoản đầu tư tài chính (cổ phiếu công ty con, công ty liên kết) mà doanh nghiệp mang đi cầm cố để bảo lãnh nợ.

Điểm phải nhớ: nếu Chủ tịch/cổ đông lớn dùng cổ phiếu cá nhân để vay cho mục đích cá nhân (không tài trợ cho công ty), khoản này không hiển thị trên báo cáo tài chính của doanh nghiệp. Bạn chỉ theo dõi được qua thông báo phong tỏa tài sản từ VSDC hoặc thông báo bán giải chấp theo quy định công bố thông tin người nội bộ (Thông tư 96/2020/TT-BTC).

Bao nhiêu thì đáng ngại

Theo thông lệ quản trị rủi ro tín dụng chứng khoán, xét trên chỉ số LTV:

• Bình thường (an toàn): LTV 30–40% với cổ phiếu thuộc rổ VN30 (nhóm 30 cổ phiếu vốn hóa và thanh khoản lớn nhất sàn HOSE).
• Trần thông lệ: tối đa 50%.
• Ngưỡng cảnh báo: LTV vượt 65–70% thì bên cho vay phát lệnh yêu cầu bổ sung tài sản.
• Ngưỡng nguy hiểm: LTV chạm 80–85% mà không nộp thêm tiền/tài sản thì cổ phiếu bị cưỡng chế bán trên sàn để thu hồi nợ.

Xét theo tỷ lệ cổ phiếu bị cầm cố trên tổng sở hữu của lãnh đạo/cổ đông sáng lập:

• Dưới 30%: bình thường, thường phục vụ vốn lưu động ngắn hạn.
• 50–70%: đáng ngại — đòn bẩy tài chính cá nhân cao, phụ thuộc lớn vào biến động giá cổ phiếu.
• Trên 70% đến 90%+: mức báo động — nguy cơ mất quyền kiểm soát và dễ kéo theo hiệu ứng dây chuyền khi bị giải chấp.

Ví dụ có thật ở thị trường Việt Nam

Công ty Cổ phần Phát triển Bất động sản Phát Đạt (mã PDR) — kỳ báo cáo: báo cáo tài chính hợp nhất kiểm toán năm 2022 và chuỗi sự kiện quý 4/2022.

• Cuối năm 2021 và đầu năm 2022, PDR phát hành hàng loạt lô trái phiếu: PDRH2123001, PDRH2123002, PDRH2123003, PDRH2123006, PDRH2123007, PDRH2224001.
• Tài sản bảo đảm ban đầu cho các lô này gồm hơn 80 triệu cổ phiếu PDR thuộc sở hữu của ông Nguyễn Văn Đạt (Chủ tịch HĐQT) và các cổ đông liên quan; trong đó lô PDRH2123002 bảo đảm bởi 6,55 triệu cổ phiếu, 5 lô còn lại bảo đảm bởi gần 73,6 triệu cổ phiếu PDR.
• Tháng 11/2022, thị giá PDR lao dốc từ vùng đỉnh ~70.000 đồng/cp xuống dưới 20.000 đồng/cp, với chuỗi gần 20 phiên giảm sàn liên tiếp (giảm sàn = rơi hết biên độ cho phép trong một phiên). Khi tỷ lệ LTV vượt ngưỡng an toàn, các công ty chứng khoán quản lý tài sản bảo đảm đã bán giải chấp hàng loạt cổ phiếu PDR của ông Đạt.
• Ngày 14/11 và 17/11/2022, HĐQT Phát Đạt ra nghị quyết bổ sung tài sản bảo đảm bằng bất động sản (Dự án Chung cư 239 Cách Mạng Tháng Tám, Quận 3, TP.HCM và Khu du lịch Bến Thành – Long Hải tại Bà Rịa – Vũng Tàu) để bù vào phần giá trị cổ phiếu đã sụt.
• Trên báo cáo tài chính hợp nhất kiểm toán năm 2022 của PDR: tổng dư nợ vay ngắn hạn và dài hạn ghi nhận 4.439,8 tỷ đồng, trong đó có hơn 2.500 tỷ đồng dư nợ trái phiếu được thuyết minh chi tiết tại mục *Vay và nợ thuê tài chính*.

Tự kiểm lại

• vietstock.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQFHrCVvISA0WnyZ7AkxZQnsDOYVlvnSx18VfIXd9rk2bzimsd1NoFtmQ_7gkb_4ECi7t6BAyO4v2Ze0fR0AlTVxQtsVrPwW2tqu8cmljEG3N6FQtWmqNcN46i1b0_-XcBIYDGY8eylgX_VAQZTt5HH0gSPdyaKdSoWihDQK
• vietstock.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQEyN1coXFmFIKH8PfJrmwJ0luhVQXzfpJRU4ORceB9eXOmtbf0qx0SH9IB6oY825oaRk3zVC8NgzkykMQ1qxGfWaeUNh-JXPo-v98AK_7Z8YrhzmMRAIZvtMqkNyxy0KuDGz96qkrrSmIA_ZHHFWqHiCnEY7vE_Thyhnx6LJhEeOOQPILYI
• baodauthau.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQEdtXAomf93NQ3M9q8-paksaYiO7_SL3zaJtSjL9nJWG_mMr60FFfT2P4XWt109TGQB8JNKGogMCniGDHBi-Tl6ixQ_Czfqlo1aqmhy-9ZB8kqapTISU4bAQEw6xNjOLLFT1JyJgrnNdBnDMNvxR2LBCP7gTi2ZIAkn9--tbHIV5z8Z7bzZJelo
• tinnhanhchungkhoan.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQHAD1dN4xZ1XKuYKrYZ2TvaibXXcx6HV_8b9sMipNQmRkL5CXp-DBXBxufDhEaeduWojpOvoVQZHAmWkTAdUcmlp31gOnCoVZkuRYzfd5GtZAU5ftgZwug0H-FCe_R7_L-VdnLsF0yyT4XMW59ZA7g_p_0LbcimjTdBjBC6wsCn9FxQLkOxVd7rFSn1NFdQDFfvnkrXe0KaWV7j2J5KEjq6mv3n9rOm7vaCfMvzhm-5oEeqD6AFUJvUfoaiSSVliYWp9XqA1uR8SSc=
• mekongasean.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQG5Nwlr6Jr1cyrRvREvK5SrNlxR2rrkILl8k1Cxgot2mc7lSK_rxg0ioG_-Z-gRs_OU3GvFry7D7VssCaaOYLkOl6wp7_8TpdDzw8reQ4eh0cZY8P8kUooef30FuNMTRe3OVpsGSSlngSsPQJk3FBGov-K5A7EIqgl1D--PjupPjoAEkPPWkcxXTlRClvRMAT5XWVcwA7mtGKvf3u28w-yz077Wn1b_LU7eL4fy
• baodautu.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQHZWVi0lxDnk9Di-OeAFSsLd4FqtzT_WGSfxqKWA2nxj-7s7cXtHgmwGr_afvAa1BCO3SDIDkQ_oCVZt7ysmYuhYfV1K_kkBu0Of6wVxHKWYQQ3nloC0a4TxtEdKrosN98BtyOBtomT7hSPT63m7HIBHiLKpRQoLAtY1uGov54_vaC6R87dX1ERg6zMoLHpCjfMddnndDvVyETj60lB2aE=
• baophapluat.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQFeiUIOLSnw9QbBaWVJEhbPM6tpCU4HXPYJj5og4MUDiapG86QKTnb6v9YuiuOU4aaFKn37Bi9kNAZIkNuy1nnKkhwE5zhA_Ot3MrKk-1CQ1Om0NlFYn-Ahio5_vjJCi9UD0gKC-8FoOTMyOz8kEasSxIOAb-sko83EhNneGdBOSsLb5dCIFFJkElT_-r7UCp4sOKmSGbWATsC95W2C3E_lmr4mu_E8FoJ7A8oFEQ9lI9U=
• cafef.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQGRP6OpSBSY2qUVQnj8ll1ZQB2IspTmRtY5RhIbPMInRZJfE7EFWnOmPe-pi7Ms6iwvmzhQ2mCZHu4Ofa8PmYB3e9APLF5y87It0zWghHk7gt6uDLilsXu_97g8k3BbTMdikK4Cp0rvZwMJ_cH-TpKSM2bUfFXOfG31UbB8Ql4IPuVjgVRICjKmqhi5EpC_d5Y1Zbr8vDq59l96dJDGU7ozr-5oOOBtvxsbn0LrqtfBUFKQd53K7uO8GrycQZbbMpWc80Jn3Jh0eO1_-hpkXcg=