Chênh lệch trước và sau kiểm toán là gì?

Nói cho dễ hiểu

Doanh nghiệp niêm yết tự lập báo cáo tài chính (BCTC) — bảng kể chuyện tiền và lãi của doanh nghiệp — gọi là số trước kiểm toán. Sau đó một công ty kiểm toán độc lập (bên thứ ba được thuê để soi lại số liệu) vào kiểm tra. Nếu phát hiện sai sót, kiểm toán viên đề xuất bút toán điều chỉnh kiểm toán, tức bút toán sửa lại số. Doanh nghiệp hạch toán theo thì số sau kiểm toán sẽ khác số tự lập. Khoảng khác đó chính là chênh lệch trước và sau kiểm toán.

Sai sót ở đây được định nghĩa tại Chuẩn mực Kiểm toán Việt Nam số 450 (VSA 450, ban hành kèm Thông tư 214/2012/TT-BTC của Bộ Tài chính): khác biệt về giá trị, cách phân loại, trình bày hoặc thuyết minh của một khoản mục trên BCTC so với khuôn khổ kế toán đang áp dụng.

Cách tính:

• Chênh lệch tuyệt đối = số sau kiểm toán − số trước kiểm toán.
• Tỷ lệ chênh lệch (%) = (số sau kiểm toán − số trước kiểm toán) ÷ |số trước kiểm toán| × 100%.

Đọc ở đâu trên báo cáo tài chính

Chỗ hay bị soi nhất là Báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh, mẫu số B 02-DN / B 02-DN/HN (ban hành kèm Thông tư 200/2014/TT-BTC):

• Mã số 50: Tổng lợi nhuận kế toán trước thuế.
• Mã số 60: Lợi nhuận sau thuế thu nhập doanh nghiệp (LNST) — chỉ tiêu được thị trường theo dõi sát nhất.
• Mã số 61 (BCTC hợp nhất): Lợi nhuận sau thuế của cổ đông công ty mẹ, tức “lãi ròng”.

Căn cứ chuyên môn: VSA 320 nói về tính trọng yếu — ngưỡng sai sót đủ lớn để làm thay đổi quyết định của người đọc BCTC; VAS 29 (tương đương chuẩn mực quốc tế IAS 8) quy định cách sửa chữa sai sót trọng yếu và điều chỉnh hồi tố hoặc phi hồi tố.

Về nghĩa vụ công bố, Điểm c Khoản 4 Điều 14 Thông tư 96/2020/TT-BTC ngày 16/11/2020 quy định tổ chức niêm yết, công ty đại chúng quy mô lớn phải công bố văn bản giải trình nguyên nhân khi BCTC kiểm toán có chênh lệch từ 5% trở lên, hoặc chuyển từ lãi sang lỗ (và ngược lại).

Bao nhiêu thì đáng ngại

• Dưới 5%: thường là sai lệch kỹ thuật — hóa đơn/chứng từ của đối tác về trễ, điều chỉnh trích trước chi phí dồn tích, phân loại lại thuế TNDN hiện hành và thuế TNDN hoãn lại.
• Từ 5% trở lên, hoặc đảo chiều lãi ↔ lỗ: mức pháp lý bắt buộc phải giải trình theo Điểm c Khoản 4 Điều 14 Thông tư 96/2020/TT-BTC ngày 16/11/2020.
• Trên 10% – 20%: nhóm cảnh báo — theo tài liệu tham chiếu, thường gắn với hệ thống kiểm soát nội bộ lỏng lẻo hoặc năng lực ước tính kế toán yếu kém.
• Trên 20%, hoặc đang lãi bỗng thành lỗ: nhóm báo động đỏ. Hệ quả có thể gồm: cổ phiếu bị cắt margin (ngừng cho vay ký quỹ) nếu LNST âm, bị đưa vào diện cảnh báo/kiểm soát, hoặc nguy cơ hủy niêm yết bắt buộc nếu lỗ lũy kế vượt vốn điều lệ hoặc lỗ 3 năm liên tiếp.

Ví dụ có thật ở thị trường Việt Nam

Công ty Cổ phần Tập đoàn Đầu tư Địa ốc No Va (mã NVL, sàn HoSE) — BCTC hợp nhất năm 2023, kiểm toán độc lập bởi PwC Việt Nam. Chỉ tiêu lợi nhuận sau thuế thu nhập doanh nghiệp (Mã số 60):

• Số tự lập (trước kiểm toán): 684,79 tỷ đồng.
• Số sau kiểm toán: 485,86 tỷ đồng.
• Chênh lệch tuyệt đối: giảm 198,93 tỷ đồng (thường được làm tròn là giảm 199 tỷ đồng).
• Tỷ lệ chênh lệch: giảm 29,05% so với báo cáo tự lập.

Nguyên nhân giải trình chính thức: đơn vị kiểm toán, trên quan điểm thận trọng, yêu cầu NVL trích lập bổ sung dự phòng giảm giá trị hàng tồn kho (khoản ghi nhận trước trên sổ sách rằng hàng tồn kho có thể bán không được bằng giá gốc) tại một công ty liên kết.

Tự kiểm lại

• mediacdn.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQFeUIMBmkI9-IXVnx7omkCMZ95Zc0Qt0APjAFlnCXCue1269QyQeFOBJQp3mqh98vtjHSfDA_TFFyjScNY6_PEGv77isjmZXJt6hLlHOhniLj-j3G3tYCF2yr4U86lIWdwLkY-01Je3myJAoFTj2tZEDjUeTUC37gAzf6ux_eGeojd3v4ScECTrUz87mDJaNkI5unu9cbqy7s3UesbvepQkPgmafYoNXHlS6Ek7rNbWywQioVixg9oQIusEIQhj05Go
• tapchikinhtetaichinh.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQGhGmI0Jp2xj7vUKaadxCkchnoNHQCptQZ7VE2cqkwkX06cJB9vCe5ATz8xS10Jz7f8f9k2VFoppR_s8JRNX6Fas5rrdK1WnByOzbbT-BmTTJ270yrblAQboT9rRN9e5nTdFzp3xGp01xalRWhxF61fsTNDhW_VaebRcnPGfSADGKEPfNI_Tdj8Y-Yb
• chinhphu.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQFP4Iz98sFRZDxAVtt1lxxmf3LTjy97jJsN_ul8QsaQfTxXTgv7r3CBd8ECLjniYN0DGzJJuFDf7nSeydrTvANHiewvNfXR6l-TBJOnAu4zrjO_yMlsEZGB3TBWFNKWShr0SMGv-IQ-9cMmygwkVRo-amBLsqnKvQ==
• ketoananpha.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQGVYq28n0Kc_sVBzpfnohzivpm5aI_l9yasEQLUk_bag2Sad4haKwTaILC7uLfD7s8jfTQDWbdEcuThE2fZx9UgQkvXGxqkJh3eXhVzx2Bpf1Itjsi6EAr8hcdS3mQp7ApkeN1U
• vietnamnet.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQHuUWj3X1I6jHx5mGGE3NEYnV3x8Fj_ePiiiqWbLbU71u5aPLD9cF0GMghOUwxZVlY-LKyAZzDEunNwEvGlIuMFWXP8-arFQvUJbhuUlVb15W_xgfWpY91H4Ps5HFRQt94-nADsNADE5aBwvof9maByz32e1fW40k5vNKFQD7EauuGfJ9nv4UbmdYwmnFthg5-yRVZ-Y1A=
• vneconomy.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQHYZ_s0H9V0Kqc_yVhnmhmIDIFeD-WYP4lgdUXMcWexIjvj7CBByowjIlYJjGxRQpx0pM72HNuHDl5y-YKFpGeoiDstOR2eVbwNe1bQz3N7IVkIIHohiZknw2gYYoXk6kYOa40yW5ZYf2jeaihAH9wG7sS7GCMPoKtx38DiQ37Yk7QEeSLt_SYB2riXk-P7P0ydtvPIz_Ce1DfkLU54aDAKneTlFgCXLddjotU=
• baomoi.com — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQGoisCtahHr3G4F2htZeVDSmkUj0jYpSgSXOgcroBplLwXIQdSnDnwobXZMhkoZhJjbtiXg7LpiVOcvkb5EsBwUSeNdECAyd_l57IVniIdPGiAxP7w4_rr97Sei8oLFte73WqplDC5A_o_tvg7a_i68Qn6McWUaKyEstT1mY_b8NGOkoli9fx6POm6ocbHJ9YjYGA==