Call margin và force sell là gì?

Nói cho dễ hiểu

• Giao dịch ký quỹ (margin) là bạn chỉ bỏ một phần tiền, phần còn lại vay của công ty chứng khoán (CTCK) để mua cổ phiếu; chính cổ phiếu mua được dùng làm tài sản bảo đảm cho khoản vay đó.
• Sức khoẻ tài khoản đo bằng tỷ lệ ký quỹ thực tế (R_tt) = Giá trị tài sản thực có (NAV, tức tổng tài sản tính ký quỹ trừ tổng nợ vay) chia cho Tổng giá trị tài sản tính ký quỹ, nhân 100% (Khoản 7, Điều 2, Quyết định 87/QĐ-UBCK ngày 25/01/2017).
• Call margin (lệnh gọi ký quỹ) là thông báo CTCK gửi khi R_tt tụt xuống dưới tỷ lệ ký quỹ duy trì (R_dt): bạn phải nộp thêm tiền, nộp thêm cổ phiếu đủ tiêu chuẩn, hoặc chủ động bán bớt chứng khoán, thường trong 1–3 ngày làm việc (Quyết định 87/QĐ-UBCK ngày 25/01/2017).
• Force sell (bán giải chấp) là lúc CTCK tự đặt lệnh bán cổ phiếu trong tài khoản ký quỹ mà không cần bạn đồng thuận: xảy ra khi hết hạn call margin mà bạn chưa bổ sung đủ tài sản, hoặc khi R_tt chạm ngưỡng xử lý khẩn cấp ghi trong hợp đồng. Tiền bán được dùng để khấu trừ nợ gốc vay, lãi vay và phí.
• Nói gọn: call margin là còi báo động, force sell là xe cứu hộ tự kéo xe bạn đi.

Đọc ở đâu trên báo cáo tài chính

• Call margin và force sell là hành động quản trị rủi ro, không phải một tài khoản hạch toán — nên bạn sẽ không tìm thấy dòng chữ "call margin" trên báo cáo tài chính (BCTC).
• Trên BCTC của công ty chứng khoán (mẫu B01a-CTCK theo Thông tư 334/2016/TT-BTC): xem Mã số 114 – Các khoản cho vay, phần thuyết minh tách riêng dư nợ cho vay hoạt động giao dịch ký quỹ (margin). Khi thị trường bị call margin/force sell diện rộng, dòng dư nợ này thường giảm mạnh.
• Cùng BCTC đó, xem Mã số 116 – Dự phòng suy giảm giá trị các tài sản tài chính và tài sản thế chấp: nơi ghi nhận trích lập tổn thất khi bán giải chấp không bù đắp hết khoản nợ vay ký quỹ. Và Mã số 03 trên Báo cáo kết quả hoạt động (mẫu B02a-CTCK) – Lãi từ các khoản cho vay và phải thu, tức doanh thu lãi cho vay margin.
• Trên BCTC của doanh nghiệp niêm yết (Thông tư 200/2014/TT-BTC): cổ đông lớn hay lãnh đạo bị giải chấp cổ phiếu cá nhân thì không xuất hiện trên bảng cân đối kế toán của doanh nghiệp, vì đó không phải tài sản của công ty. Chỉ khi doanh nghiệp vay vốn và lấy cổ phiếu làm tài sản bảo đảm, bạn mới đọc ở Thuyết minh BCTC, Mã số 320 (Vay và nợ thuê tài chính ngắn hạn) và Mã số 338 (Vay và nợ thuê tài chính dài hạn), tiểu mục "Tài sản bảo đảm/cầm cố cho các khoản vay và trái phiếu".

Bao nhiêu thì đáng ngại

• Mức sàn theo luật: tỷ lệ ký quỹ ban đầu tối thiểu 50% (tức đòn bẩy tối đa 1:2) và tỷ lệ ký quỹ duy trì tối thiểu 30% (Quyết định 87/QĐ-UBCK ngày 25/01/2017).
• Thực tế tại các CTCK Việt Nam: R_tt 45–50% là vùng an toàn, không bị hạn chế giải ngân hay rút tiền; 35–40% là vùng call margin (ví dụ VPS, SSI, Mirae Asset thường đặt mốc 35% hoặc 40%), tài khoản bị chặn mua mới và bị nhắc nộp tiền/hạ tỷ trọng trong T+1 đến T+2; 30% là ngưỡng force sell, một số CTCK áp dụng 25–28% (Quyết định 87/QĐ-UBCK ngày 25/01/2017 và thực tế áp dụng tại các CTCK).
• Điều đáng ngại không nằm ở một con số cố định, mà ở chỗ ngưỡng do từng CTCK quy định trong hợp đồng: cùng một tài khoản, cùng một danh mục, hai công ty khác nhau có thể gọi ký quỹ ở hai mức khác nhau (35% so với 40%) — nên phải đọc hợp đồng của chính mình, đừng nghe miệng.

Ví dụ có thật ở thị trường Việt Nam

• Doanh nghiệp: Công ty Cổ phần Phát triển Bất động sản Phát Đạt (mã PDR, sàn HOSE). Kỳ: Quý 3/2022 – Quý 4/2022.
• Tại ngày 30/09/2022 (BCTC hợp nhất Quý 3/2022), PDR có tổng nợ vay tài chính 5.265 tỷ đồng, trong đó nợ trái phiếu phát hành 2.846 tỷ đồng. Phần lớn các lô trái phiếu này được bảo đảm bằng hàng trăm triệu cổ phiếu PDR của ông Nguyễn Văn Đạt (Chủ tịch HĐQT) và cổ đông lớn liên quan (Phát Đạt Holdings).
• Tháng 11/2022, cổ phiếu PDR giảm sàn 17 phiên liên tiếp và mất thanh khoản, giá rơi từ vùng trên 40.000 đồng/cổ phiếu xuống sát 12.000 đồng/cổ phiếu, tức mất hơn 70% giá trị. Tài sản bảo đảm không còn đủ tỷ lệ duy trì, kích hoạt hàng loạt lệnh call margin từ các CTCK (như Chứng khoán Bản Việt, Tân Việt, Mirae Asset).
• Vì cổ phiếu "trắng bên mua" (không có ai đặt lệnh mua, muốn bán cũng không bán được), cổ đông không tự bán để bù tiền được, dẫn tới làn sóng force sell. Chỉ riêng ngày 29/11/2022, theo báo cáo giao dịch gửi Sở GDCK TP.HCM, các CTCK đã bán giải chấp 28.928.987 cổ phiếu PDR của cá nhân ông Nguyễn Văn Đạt và 6.000.000 cổ phiếu PDR của bên liên quan Phát Đạt Holdings. Từ tháng 11/2022 đến tháng 02/2023, tổng khối lượng PDR của ông Đạt bị bán giải chấp gần 49 triệu cổ phiếu, kéo tỷ lệ sở hữu cá nhân từ 43,59% xuống còn khoảng 42,17% vốn điều lệ.

Tự kiểm lại

• studocu.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQENFYw5Xfq4Ef3641uLe4PSF1ihQqZ9U-vrFC-Xj_uphTEzsmVkX79at8o6IIdZE-nmzT1wbmWLPedukSrb4aAmm5kypQJlKA_0ZPlkD9Tx5JL7ZDgbKuSNlNJgMsTqgZe4ZHqGPP45f828ffMjxCUb9ne0lFiiovF8uEwazS_T6h0wR7JZPcCHzlM5kORCaUCnUwvHwcKc8nr01kpmmVbZv32KKBAXqq7Rt3wYn2_YnScgvZrXpBss0q--CVq1Y3q2hyP0G4fJgTXO_DfmXnBVlBHJh9ks5oOM82vy4Rem0w6MFl-9y08_R77C7i0nc97Ovik=
• ssc.gov.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQGNVUAoX397sRWwmsHWYpxkErqqdJK6RowA30LS6LiiCOlGUGztgcskO-qUe1AWlZYQoOGBfTDGuXPNbxPcvcia0MOC6gPAoUtqap7O9YQ8IWn361pwTwdqaErE1BZopO9gUgVtdugli64WbbwS3usfhQN4SZxJ2lF3tH4BSCJQToamvWpz3Ji2nbic0oG5KfVhtDrBOVu9F6GliJb4nhHy3qR5VwxxUeBUPf3d50lDwvswsWuEquYV1X9NdljEZjmCgvZUa8Ksonk=
• vib.com.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQFCOmOqBk0a6Cn-_Dd6jqLNsudpZ693d4ZWxb9DhWF5U5nYEfM6gLiijhN4rK_Jhvj-S-qJhvXuXyjCEX0L-IgDsdLj6mu9me2JkmUrumPQdDmNyA9Vg47iUGX1cDQ_K37rjIt6iTgWyekbv64Pw6Qy0NFJriMef-_tDOxJBOeKX441t0Plrnpw8w==
• vfs.com.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQGhYdigWl-fG4fD0N0-7LhHd4Og8o-c_bYqJp9N_EYEx3PJH-qiw7_2H5SHhMZ37knAh-9YCGArrvxH2x2onRjplKShL-gL3jRr60fNMigRq4RdXO5N1lnkdt5NiiQGNsqYeUQKhJwEHg==
• finandlife.com — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQH93ZiNs3cf2cQWuf6g4aaZpwHMpian1BHOMoO7hic5i2usLpQihGwQdMARkdqQOKiHK_E5W9mWhFcDvrVjEAV84VhP6-iOza9RN6BCCLn6GWhf783xK0PZt1azE57uKbZsX9SYYpUf7-3bqtG-mO4q6dqVibUoa3LK6et9ixo8pw==
• luatminhkhue.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQH30Y8j2027kGAXVR7_guCJ49loZcVNrd27wGb8z11tcoxdt0HMnPJCjEfhjX71sePudw_1DMgb-CTeKIo4vnCA2fvJEON5MvYFU5GZ-rz9t970DWfhCUr5WF0lSEnfyC9s1bd6Ax51KELsVqq_jLyORCww2lymEZ672LpgyXJMVMszDXoeoKLduq3g3A_nl0lGxjo-VVDfx4G4QlOrgmR8h-gKxWhc3g==
• tapchikinhtetaichinh.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQFRYzWw8m6ngkCRSTKG-RydBZXjvIN7SV-bdZaxvPTee-4mLcl3tyZG3u1XZj--qoxQJkA9l6yGlISJuFpgQP8FlfpwMRQdkjOmu9bHlTlP-BqFcvDRnkmR3EHYtiri_aEAnspHGE81zx3sMI3taKk7N79t1PjhKfSV1YuIQueOhw2mK8UtKgKzG979CflrPns6nA_bOdhy-BhVljgx9Ng7VjnNyAWUk3R-rSayPDyBQJEOb1Hc33wQeqn0_MyRNB8L6W-5hmoG1Pd6iw==
• fiingroup.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQGdAwNcZchyrTJR-ggVmqHjllpe9o3yHOLgXWlMdnhcI2L6FbHZeONfDVEhWFAOtuHvcM1vw0yEBeZrgZytlBlgW5ts4VCSAuy-bdY3YdCQ-OzMbE6RZv0Me1kwk6VuxRdtFeUbJYnPLnZqmLMwbOjn-uaX2R4D4Bo3rXdotLCkzS4SLIDASRaLhzVyDZOORgMevJCDI8MsDlr3qxRv3tBG9gfElOe7Buyas08=