Nợ vay trên vốn chủ sở hữu (D/E) là gì?

Nói cho dễ hiểu

D/E là cái cân so hai nguồn tiền của một doanh nghiệp: tiền đi vay và tiền tự có.

• Vốn chủ sở hữu (VCSH) là tiền của chính chủ doanh nghiệp và cổ đông bỏ vào, cộng lợi nhuận giữ lại — khoản này không phải trả lãi.
• Nợ vay chịu lãi là tiền vay ngân hàng, tiền phát hành trái phiếu, thuê tài chính — phải trả lãi đều đặn.
• D/E = Nợ vay ÷ VCSH. Ví dụ vốn tự có 1 tỷ, vay 600 triệu thì D/E = 0,6 lần.
• Con số này còn gọi là đòn bẩy tài chính: vay càng nhiều thì lãi vay càng lớn, lợi nhuận lên xuống càng sốc.
• Đừng lẫn với tổng nợ phải trả — trong đó có cả tiền nợ nhà cung cấp và tiền khách hàng trả trước, những khoản không chịu lãi.

Đọc ở đâu trên báo cáo tài chính

Mở Bảng cân đối kế toán (mẫu B01-DN theo Thông tư 200/2014/TT-BTC của Bộ Tài chính), lấy 4 mã số:

• Mã 320 — Vay và nợ thuê tài chính ngắn hạn.
• Mã 338 — Vay và nợ thuê tài chính dài hạn.
• Mã 300 — Tổng Nợ phải trả.
• Mã 400 — Vốn chủ sở hữu.

Hai cách tính, cho ra hai con số khác nhau:

• D/E (nợ vay chịu lãi) = (320 + 338) ÷ 400 — dùng khi cần đo gánh nặng trả lãi.
• D/E (tổng nợ) = 300 ÷ 400 — dùng khi đọc công bố của doanh nghiệp phát hành trái phiếu, vì Nghị định 153/2020/NĐ-CP và Nghị định 65/2022/NĐ-CP buộc công bố chỉ tiêu "Hệ số nợ phải trả trên vốn chủ sở hữu" và "Dư nợ trái phiếu trên vốn chủ sở hữu".

Ba chỗ hay bị trình bày lệch, F0 cần soi:

• Lấy mã 300 (tổng nợ phải trả) rồi hô "nợ gấp mấy lần vốn chủ", trong khi phần lớn có thể là người mua trả tiền trước (mã 312) — tiền khách nộp theo tiến độ, không chịu lãi, sau này chuyển thành doanh thu khi giao nhà.
• Chỉ lấy mã 338 (vay dài hạn) chia mã 400 rồi gọi là D/E, bỏ qua mã 320 (vay ngắn hạn) có thể đang phình to.
• Lấy nợ vay trừ tiền và tương đương tiền (mã 110 + 123) ra "nợ vay ròng" rất nhỏ hoặc âm rồi khoe tài chính siêu an toàn — trong khi khoản tiền gửi đó có thể đã bị cầm cố, phong tỏa để bảo lãnh hợp đồng hoặc mở thư tín dụng (L/C), không rút ra trả nợ được.

Bao nhiêu thì đáng ngại

Theo ngưỡng tham chiếu phổ biến trên thị trường chứng khoán Việt Nam (áp cho D/E nợ vay chịu lãi):

• Dưới 0,5 lần — thận trọng cao, thường thấy ở bán lẻ, công nghệ, dược phẩm.
• 0,5 – 1,0 lần — bình thường, vùng cân bằng của đa số doanh nghiệp sản xuất, tiêu dùng.
• 1,0 – 2,0 lần — chấp nhận được với ngành thâm dụng vốn như bất động sản, xây dựng hạ tầng, sản xuất thép.
• Trên 2,0 lần — vùng đáng ngại: doanh nghiệp phụ thuộc vào việc đảo nợ, rất nhạy khi lãi suất tăng.
• Trần cứng: Điều 24 khoản 3 Nghị định 91/2015/NĐ-CP (sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định 140/2020/NĐ-CP) quy định hệ số tổng nợ phải trả trên VCSH của doanh nghiệp nhà nước không quá 3 lần.

Lưu ý: D/E 0,8 lần vẫn có thể rủi ro nếu phần lớn là vay ngắn hạn (mã 320) mà lại đem tài trợ cho tài sản dở dang dài hạn — ngân hàng siết hạn mức là dòng tiền trả nợ đứt gãy ngay, dù chỉ số nhìn qua vẫn đẹp.

Ví dụ có thật ở thị trường Việt Nam

HPG — Công ty Cổ phần Tập đoàn Hòa Phát (niêm yết tại HOSE), Báo cáo tài chính hợp nhất kiểm toán năm 2023 (kiểm toán bởi Công ty TNHH KPMG Việt Nam), tại ngày 31/12/2023:

• Mã 320: 54.982 tỷ đồng; Mã 338: 10.399 tỷ đồng → tổng nợ vay chịu lãi 65.381 tỷ đồng.
• Mã 300: 84.946 tỷ đồng; Mã 400: 102.836 tỷ đồng.
• D/E nợ vay chịu lãi = 65.381 ÷ 102.836 ≈ 0,636 lần (63,6%).
• D/E tổng nợ phải trả = 84.946 ÷ 102.836 ≈ 0,826 lần (82,6%).

Một doanh nghiệp, một ngày, hai con số D/E chênh nhau gần 20 điểm phần trăm — khác nhau chỉ vì lấy tử số ở mã 320 + 338 hay ở mã 300. HPG thuộc ngành sản xuất thép thâm dụng vốn và đang triển khai Khu liên hợp Dung Quất 2, mà D/E nợ vay chỉ 0,636 lần, tức nằm gọn trong khoảng 0,5 – 1,0 lần.

Tự kiểm lại

• scribd.com — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQH2FQFfScIpmiAat06J2EWPmkn2lL_V9TYdHmYhq1yc0NOS2cnRb7Rc9uRRZN0rYkhRJmMF1vI_nWfjal_BPoUC9ALExy-a60OErbdkztkqwKzv4qG-I5pFzLs5MdMTK6kZl-m3Z5YamtxoPg==
• hoaphat.com.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQH4pMYnJkC-2agKALv-bqkwTafVdXwBTO3vtM5WA3zB1JvHnJp1FJWgPiofTCmBPIcsEJvHbZf4B-CmdBbHHKMfBVDD-4UVGmZyMM1IceC-vZ8FHHIvog8-RVNHEf1grdrt7poNJGtfc9PchYTN_Dvve0Esu6r1P6uLeXV0AqEQAeu-uOfusK_G8_orMYoe7oqMeNtZAg97zYf32BT6
• vietstock.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQFP9e-nyTztli5naUZkyzTAnXZwMEsRt6hs9REvcYLCNKL-z_hQE47RR0e46E2MgkfxHfhuahpvN99Vqz4LRvsO-7E4SA0wQVqTwFGdcd_mGdtyo4mUJ4_cb08FqocTqRlOhXZtoVU_i3WrSFVeLEN0FJYJ_s20wnzCiS1LR2TJB4tFqpywxmJgwzrfRDVEp9BsOLGga7APbg==
• scribd.com — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQHEdnVuLcVTH7dcL-iVjrQ3dHrlU8YtsKEGbC_4MLxltxIHRlX3-n7PNwu6CdqAihmfAzD4yTpJTcm4NNOHO-nTJbsL6cOKdFrbAsZCWAY1grnGg3jklWJn6s6TametmYUmJtIN9aGQVBHRQW4=
• hoaphat.com.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQEeDWVp1A84MRn9xvd52q3qZHrCywmzoPUJr706kjAtz6uRZpR3DWE7KXqUiT3Rt85zHuaVjsaxVCljYcfcrpfHlcmPHfdfq3e6823VnU4-XEjQKV71mMHFq9tI5jA1GFIbd0qcnng2wzMmZTbeZQ9c_OPfXChMeU_xuNCRBt9IV0yGIhxRz7vpIhfjNRnyhyid02B4-KZD-b76MKrL
• vietstock.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQHie9EEjCa-lY5Ky6aZYTmdqy27jeY68UdrPi-iVlZRqGkOG87mMDdLh9mCY1D-ZQ6wd1FPcWIflVA9UwmRXwvtUr-L5bpspiXXyNuAc344T4fq7dSu1qd1qVt_3AQK60gIZMckFRNwO9kLOSPnLxTz57TksO7ZvDjOSatMvJgGSk6d58zSJvJY3Ms-SNGtUPM1oQRc_FuEFQ==
• 24hmoney.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQEnI4vrVc6HmI7YWzjpp-_2Cf4Kil39HaEaM_-cyU318-WM4Zq44G0VJTa3MtKuweOHBW6yJvoj0OCK700cYAq3B4-PB6yUsZFwvgteRSFSLVfIWvPG6gRJSUJ5VruWN2MnQ22Z9w7Fq0AIEht-MtH1VqcYTVefBeaLIKwRuoRseXxd
• 24hmoney.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQEmyOoJfEyPiHE2Ius_211VwTe7ILxzzLRXEjZsLlsaufcI8pV4Hh70t0WFC3RW0m-Yg9zDrG45evmNnLkZZxHDQ6KeO06c94Md44G2krUu22UvegXv3l2SYzsByCP6QzbVpkBUwn5jSaVwxmUAGvojvFZqGg==