HOSE, HNX và UPCoM là gì?

Nói cho dễ hiểu

HOSE, HNX và UPCoM là ba nơi để cổ phiếu được giao dịch ở Việt Nam — giống ba cái chợ có tiêu chuẩn đầu vào khác nhau. Chúng không phải chỉ số, cũng không phải một dòng nào trên báo cáo tài chính.

• HOSE (Sở Giao dịch Chứng khoán TP.HCM): chợ cao cấp nhất. Doanh nghiệp phải có vốn điều lệ đã góp tối thiểu 120 tỷ đồng, 2 năm liền trước có lãi, ROE năm liền trước từ 5% trở lên (ROE = lợi nhuận sau thuế chia cho vốn chủ sở hữu bình quân) và kiểm toán phải chấp nhận toàn phần — nghĩa là kiểm toán viên xác nhận báo cáo không có sai lệch trọng yếu (Điều 109 Nghị định 155/2020/NĐ-CP).
• HNX (Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội): chợ nhẹ hơn, tối thiểu 30 tỷ đồng vốn điều lệ đã góp và chỉ cần 1 năm liền trước có lãi (Điều 110 Nghị định 155/2020/NĐ-CP). HNX còn vận hành thị trường trái phiếu chính phủ và thị trường chứng khoán phái sinh.
• UPCoM (Unlisted Public Company Market — thị trường công ty đại chúng chưa niêm yết): do HNX vận hành, dành cho cổ phiếu của công ty đại chúng (công ty có cổ phiếu do nhiều nhà đầu tư nắm giữ và phải công bố thông tin) chưa đủ điều kiện niêm yết. Vốn điều lệ tối thiểu 30 tỷ đồng với công ty đại chúng và không bắt buộc có lãi (Điều 133 Nghị định 155/2020/NĐ-CP). Đây là đăng ký giao dịch, không phải niêm yết.

Cả ba đều nằm trong Sở Giao dịch Chứng khoán Việt Nam (VNX) theo Quyết định số 37/2020/QĐ-TTg; khung pháp lý chung là Luật Chứng khoán số 54/2019/QH14.

Đọc ở đâu trên báo cáo tài chính

Bản thân tên sàn không có mã số nào trên báo cáo tài chính. Không có dòng nào ghi HOSE. Cái bạn tra là các chỉ tiêu quyết định doanh nghiệp được ở sàn nào, theo mẫu Thông tư 200/2014/TT-BTC:

• Vốn điều lệ đã góp — Bảng cân đối kế toán, Mã số 411: tối thiểu 120 tỷ đồng với HOSE; 30 tỷ đồng với HNX; 30 tỷ đồng với công ty đại chúng trên UPCoM (Nghị định 155/2020/NĐ-CP, các Điều 109, 110, 133).
• Lợi nhuận sau thuế — Báo cáo kết quả kinh doanh, Mã số 60: HOSE đòi 2 năm liền trước có lãi, HNX đòi 1 năm liền trước có lãi, UPCoM không bắt buộc.
• Lỗ lũy kế — Bảng cân đối kế toán, Mã số 421b: HOSE và HNX yêu cầu không có lỗ lũy kế tính đến năm đăng ký; UPCoM chấp nhận có lỗ lũy kế.
• ROE — tính bằng Mã số 60 chia vốn chủ sở hữu bình quân: HOSE yêu cầu từ 5% trở lên cho năm liền trước; HNX và UPCoM không quy định mức tối thiểu.
• Ý kiến kiểm toán — đọc ở báo cáo kiểm toán độc lập: HOSE và HNX đòi ý kiến chấp nhận toàn phần; UPCoM chấp nhận cả ý kiến ngoại trừ tùy mức độ.

Bao nhiêu thì đáng ngại

• Biên độ dao động giá một phiên: HOSE ±7%, HNX ±10%, UPCoM ±15%. Ngày giao dịch đầu tiên: HOSE ±20%, HNX ±30%, UPCoM ±40%. Cùng một tin, cổ phiếu UPCoM đi xa hơn hẳn cổ phiếu HOSE trong một phiên.
• Âm vốn chủ sở hữu (Mã số 400 trên Bảng cân đối kế toán nhỏ hơn 0): hủy niêm yết bắt buộc ngay, theo Điều 120 Nghị định 155/2020/NĐ-CP. Vốn chủ sở hữu là phần tài sản còn lại thuộc về cổ đông sau khi trừ hết nợ; âm nghĩa là nợ đã vượt tài sản.
• Lỗ 3 năm liên tiếp: hủy niêm yết bắt buộc khỏi HOSE/HNX và chuyển xuống đăng ký giao dịch tại UPCoM.
• Ý kiến kiểm toán từ chối đưa ra ý kiến hoặc ý kiến trái ngược: cổ phiếu bị đình chỉ hoặc hủy niêm yết.
• Mức được coi là bình thường: vốn chủ sở hữu dương, lợi nhuận sau thuế (Mã số 60) dương, kiểm toán chấp nhận toàn phần, và tỷ lệ cổ đông không phải cổ đông lớn nắm giữ ít nhất 10%–15% vốn cổ phần biểu quyết.

Ví dụ có thật ở thị trường Việt Nam

• Cổ phiếu HAI (Công ty Cổ phần Nông dược H.A.I), kỳ báo cáo: báo cáo tài chính kiểm toán năm 2021 và báo cáo bán niên 2022. Tổ chức kiểm toán từ chối đưa ra ý kiến đối với báo cáo tài chính; doanh nghiệp cũng chậm nộp báo cáo tài chính kiểm toán nhiều kỳ liên tiếp.
• Ngày 19/09/2022, HOSE ra quyết định hủy niêm yết bắt buộc đối với cổ phiếu HAI.
• Ngày 06/10/2022, HNX chấp thuận để cổ phiếu HAI đăng ký giao dịch trên hệ thống UPCoM, với diện bị đình chỉ giao dịch ngay khi lên UPCoM.
• Bài học: UPCoM là tấm lưới đón, giúp cổ đông vẫn giữ quyền sở hữu và cổ phiếu vẫn có nơi giao dịch khi bị loại khỏi HOSE/HNX — nhưng đây cũng là nơi tập trung các doanh nghiệp có mức độ rủi ro về quản trị, tài chính hoặc thanh khoản cao.
• Chiều ngược lại: nhiều tổng công ty nhà nước quy mô lớn vẫn giao dịch trên UPCoM (ví dụ VEA, ACV, MCH) vì cơ cấu cổ đông Nhà nước nắm chi phối, không đủ tỷ lệ cổ phiếu tự do chuyển nhượng (free-float — phần cổ phiếu thực sự trôi nổi ngoài thị trường) để niêm yết trên HOSE.

Lưu ý cuối: cổ phiếu trên UPCoM chỉ là đăng ký giao dịch, nên thủ tục và điều kiện nhẹ hơn niêm yết rất nhiều. Còn chuyện chuyển sàn chỉ đổi nơi giao dịch và biên độ, chứ không tự làm sức khỏe tài chính của doanh nghiệp tốt lên.