Hệ số beta là gì?

Nói cho dễ hiểu

Hệ số beta (β) là một con số đo xem một cổ phiếu nhạy sóng hơn hay kém hơn mặt bằng thị trường. Mốc so sánh thường là VN-Index — chỉ số đại diện cho giá cổ phiếu giao dịch trên Sở Giao dịch Chứng khoán TP.HCM (HOSE).

• β = 1,0: cổ phiếu biến động cùng biên độ và cùng pha với VN-Index.
• β < 1,0: biến động ít hơn thị trường, hay gọi là hàng phòng thủ (tiêu dùng thiết yếu, cấp thoát nước, điện khí, dược phẩm).
• β > 1,0: biến động mạnh hơn thị trường — lên thì bốc hơn, xuống cũng sâu hơn.

Beta đo rủi ro hệ thống, tức loại rủi ro đến từ toàn thị trường, không thể triệt tiêu bằng cách chia tiền ra mua nhiều mã. Nó không đo rủi ro riêng của doanh nghiệp: mất hợp đồng lớn, lợi nhuận sụt liên tục, ban lãnh đạo dính chuyện.

Cách tính: beta bằng hiệp phương sai giữa tỷ suất sinh lời của cổ phiếu i và tỷ suất sinh lời của thị trường, chia cho phương sai tỷ suất sinh lời của thị trường. (Tỷ suất sinh lời hiểu đơn giản là mức lời/lỗ tính theo % trong kỳ đó.)

Đọc ở đâu trên báo cáo tài chính

Câu trả lời gây thất vọng: beta không có trên báo cáo tài chính (BCTC). Không có mã số dòng nào cho beta trên Bảng cân đối kế toán hay Báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh. Beta cũng không thuộc Chuẩn mực Kế toán Việt Nam (VAS) hay chuẩn mực quốc tế (IFRS), vì nó là chỉ số thống kê từ giá, không phải nghiệp vụ phát sinh của kỳ kế toán.

Chỗ nhắc tới beta bằng văn bản là Chuẩn mực Thẩm định giá Việt Nam về Thẩm định giá doanh nghiệp, ban hành kèm Thông tư số 36/2024/TT-BTC, hiệu lực từ 01/07/2024, thay thế Thông tư số 28/2021/TT-BTC. Ở đó beta dùng để tính chi phí sử dụng vốn chủ sở hữu (Re) theo mô hình CAPM: Re = Rf + β × (Rm − Rf), trong đó Rf là lãi suất phi rủi ro và Rm là tỷ suất sinh lời kỳ vọng của thị trường.

Nếu chuyên viên tính beta có đòn bẩy (beta của doanh nghiệp có vay nợ, ký hiệu βL) theo công thức Hamada βL = βU × [1 + (1 − t) × D/E], thì lúc đó mới phải mở BCTC lấy số:

• Nợ vay chịu lãi (D): mã số 320 — Vay và nợ thuê tài chính ngắn hạn, và mã số 338 — Vay và nợ thuê tài chính dài hạn (Bảng cân đối kế toán, mẫu B01-DN).
• Vốn chủ sở hữu (E): ưu tiên dùng giá trị vốn hóa thị trường; nếu lấy theo sổ sách thì dùng mã số 400 — VỐN CHỦ SỞ HỮU.
• Thuế suất thuế thu nhập doanh nghiệp (t): thường mặc định 20%, đối chiếu ở phần thuyết minh BCTC.

Bao nhiêu thì đáng ngại

• β = 1,0: biến động cùng biên độ, cùng pha với VN-Index.
• 0 < β < 0,8 (beta thấp, nhóm phòng thủ): hàng tiêu dùng thiết yếu, cấp thoát nước, điện khí, dược phẩm. Giữ giá tốt khi thị trường sụt, nhưng cũng tăng chậm trong pha tăng.
• 1,0 ≤ β ≤ 1,3 (ngưỡng bình thường): bám sát sóng thị trường, hay gặp ở sản xuất quy mô lớn, ngân hàng thương mại quốc doanh, bán lẻ đầu ngành.
• β từ 1,4 đến 1,8 (beta cao, ngưỡng đáng ngại): hay gặp ở nhóm chứng khoán, bất động sản thương mại, thép xây dựng, hoặc doanh nghiệp dùng đòn bẩy tài chính (vay ngân hàng, trái phiếu) rất cao.

Mức đáng ngại cụ thể: khi thị trường chung điều chỉnh 5–10%, nhóm cổ phiếu có β > 1,5 có thể giảm 15–30%, dễ rơi vào trạng thái mất thanh khoản (không có người mua) và bị kích hoạt giải chấp — tức công ty chứng khoán bán cổ phiếu trong tài khoản của bạn để thu hồi nợ vay margin.

Ví dụ có thật ở thị trường Việt Nam

SSI (Công ty Cổ phần Chứng khoán SSI, niêm yết tại HOSE): Theo dữ liệu thống kê từ cổng thông tin tài chính VietstockFinance, hệ số beta của SSI được ghi nhận ở mức 1,22.

Đối chứng cùng chu kỳ dữ liệu trên VietstockFinance:

• VNM (CTCP Sữa Việt Nam): beta 0,14 — thuộc nhóm phòng thủ.
• HPG (Tập đoàn Hòa Phát): beta 0,68 – 0,88, tùy khung thời gian 1 năm hay 5 năm.

Ý nghĩa định giá: với β = 1,22, khi VN-Index tăng 10% thì SSI có xu hướng lý thuyết tăng 12,2%. Chiều ngược lại, khi thị trường bước vào pha giảm, SSI thường chiết khấu nhanh và sâu hơn mặt bằng chung, vì doanh thu mảng môi giới và tự doanh gắn chặt với diễn biến thị trường.

Tự kiểm lại

• ub.edu.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQFgb-Jpz0liE6kzD--wtwettbvfK_-VyZ2tYArSAbMdULDf7G3-Jyxc_xh4vZBlPjN4eKSHRpZnGdf5rp0GSPdOCPCE_vuLcMVQpr2D23RkOo5aEuIXT8xl3myMl60jCTk5v1sRPQ==
• dinhgiatruevalue.com — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQHUCrKvyFloqjURsna6i1lk5jCMHEhfQUS2pjM4css5TU1t0s15xOdJEDdLYvJd1I-UeMbqhiXj8mPyB22rzkupqRWd9Sov-33XMYlasZ15gDJM4mUlZrMCkQzc5w6Rh8dAHl08xqUbnbpI75YXS4PsoJ3hI2VAsPpjhPbVWJTe16HrrCaasubqfP8zgWRkJ67vmqdhD8SWtsj5viCbPk3d3RJ-EVayKG7aemzoBP5UEYtblnY3HEW35-Ddp5stjKJ9f4xQvXmulyYHYg==
• dinhgiatruevalue.com — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQHUCrKvyFloqjURsna6i1lk5jCMHEhfQUS2pjM4css5TU1t0s15xOdJEDdLYvJd1I-UeMbqhiXj8mPyB22rzkupqRWd9Sov-33XMYlasZ15gDJM4mUlZrMCkQzc5w6Rh8dAHl08xqUbnbpI75YXS4PsoJ3hI2VAsPpjhPbVWJTe16HrrCaasubqfP8zgWRkJ67vmqdhD8SWtsj5viCbPk3d3RJ-EVayKG7aemzoBP5UEYtblnY3HEW35-Ddp5stjKJ9f4xQvXmulyYHYg==
• scribd.com — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQFEqCxTugmu4cKAulxKwbdS7yToGPVEFNK_K_bE7FuvSg0N_Z0B_Sa9bRi0BVCkRLGsXg0MbsJQ8ErYvy393IyHPERcVe6_8cYL-psWtRxxRP_6O6gF1UHAkNkoZhuCO_9nIIT3CijWPhVgZP_1xmYKal6Lfj8k4GzLAXSfMUvLNp4=
• nganhang.com — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQFrBt5-TXbWx28qritnIbTuGo0Lg8eUzmv8Ak_xKLc742XAAPizoIBDQnKCl37qcwuqxzcccIprJVwpJR2RXdDk7kKJ5KaoW3XLw0pyS-By23cLQLcGjbzabESZ3NOnX3_aervcwAd7hpIgZw1w2wDDl5Q=
• studocu.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQENfnCVJi2_5j8A8sfmQYOrXUKB_LUNkIpOgD7zixgO9EZlZSIayARoymQVQClCmrXD1iHbZ7JgEgW9aScEKPWsKD8X5ErsM28G9BdS2pCLG4ngzrFraAUUerjb5FIvvurSzoUhevxYnKXXFZ5fP7G_WDuo4HZ6LY1-uNOz4PvQVR7t44fqYdyI9XADlyz1p-u-lxy_Dk61GUHb7jzK0WUt9ve26HNr-y_zftZXaGuWKxpIxfp_p32mO6_lMTzjtqKiw89GznPMUQ==
• doclaptaichinh.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQGmaHkSUk1wvIAAWsOyT42RmP1FLOIGkoVxIsdsPZgwICcGpTLQypoSxtB3gMykgz2QJhVn-iDRFxcoNUdZCaLJb73jc8XN6RMa34BJGBcygnpmXEJa7vFAuqg=
• ueh.edu.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQEW-ccdRkUMtHhkWP9i7cFCs3SbNxclp5BvGyPHUjzvngNYJExAEWHUeGtD3HbJ-4NaYNyVWdYFHhs81r-atVFcImRJKIq_4ntbVNjPyQWD-2_dlx3e9njRGl9iDadcc2mHBFI8OHBB0RNL76NyKkdfigvlvqpWzbkA2ze0zwdxLtSfNK1cLuXbEjCzKA==