Hàng tồn kho là gì?

Nói cho dễ hiểu

Hàng tồn kho là tài sản doanh nghiệp đang giữ để bán, đang làm dở dang, hoặc để dùng cho sản xuất — nói nôm na là "hàng còn nằm trong kho, chưa thành tiền". Chuẩn mực Kế toán Việt Nam số 02 (VAS 02, ban hành theo Quyết định 149/2001/QĐ-BTC, hướng dẫn tại Thông tư 200/2014/TT-BTC) định nghĩa đúng ba nhóm: hàng giữ để bán trong kỳ sản xuất kinh doanh bình thường; hàng đang trong quá trình sản xuất, kinh doanh dở dang; nguyên liệu, vật liệu, công cụ, dụng cụ để sản xuất hoặc cung ứng dịch vụ.

Nguyên tắc ghi nhận: tính theo giá gốc (số tiền thật đã bỏ ra để mua hoặc làm ra số hàng đó). Nếu giá trị thuần có thể thực hiện được (NRV — giá bán ước tính trừ chi phí bán và chi phí hoàn thiện) thấp hơn giá gốc thì phải ghi theo NRV, tức phải trích dự phòng giảm giá hàng tồn kho (VAS 02, Đoạn 04). Dịch ra tiếng người: hàng mất giá tới đâu, kế toán phải ghi lỗ trước tới đó, dù chưa bán.

Thước đo hay được nhắc là số ngày tồn kho bình quân (DSI): DSI = hàng tồn kho bình quân × 365 ÷ giá vốn hàng bán (mã số 11 trên Báo cáo kết quả kinh doanh). Hiểu đơn giản: đống hàng này nằm trong kho bao nhiêu ngày mới bán xong.

Đọc ở đâu trên báo cáo tài chính

Trên Bảng cân đối kế toán (mẫu B01-DN theo Thông tư 200/2014/TT-BTC), khoản mục này nằm trong Tài sản ngắn hạn (mã số 100), dòng IV. Hàng tồn kho (mã số 140):

• Mã số 141 – Hàng tồn kho (giá gốc): tổng số dư Nợ của các tài khoản từ TK 151 đến TK 158.
• Mã số 149 – Dự phòng giảm giá hàng tồn kho: ghi số âm trong ngoặc đơn, là số dư Có của TK 2294.
• Mã số 140 = mã số 141 + mã số 149 (149 là số âm), ra giá trị ròng.

Phần Thuyết minh BCTC bóc tách chi tiết: hàng mua đang đi đường (TK 151), nguyên vật liệu (TK 152), công cụ dụng cụ (TK 153), chi phí sản xuất kinh doanh dở dang (TK 154), thành phẩm (TK 155), hàng hóa (TK 156), hàng gửi đi bán (TK 157).

Công thức liên quan: vòng quay hàng tồn kho = giá vốn hàng bán (mã 11) ÷ hàng tồn kho bình quân; DSI = 365 ÷ vòng quay, hoặc (hàng tồn kho bình quân × 365) ÷ giá vốn hàng bán.

Bao nhiêu thì đáng ngại

Không có một con số dùng chung cho mọi doanh nghiệp, ngưỡng phụ thuộc hoàn toàn vào mô hình kinh doanh:

• Bán lẻ tiêu dùng / điện máy (ví dụ MWG, FRT): bình thường DSI khoảng 45 – 75 ngày, tỷ lệ hàng tồn kho / tài sản ngắn hạn khoảng 40% – 60%; đáng ngại khi DSI vượt 90 – 110 ngày, vì hàng công nghệ và thực phẩm xuống giá nhanh, dễ phải bán thanh lý dưới giá vốn.
• Sản xuất kim loại / vật liệu xây dựng (ví dụ HPG, HSG, NKG): bình thường DSI khoảng 60 – 100 ngày cho chu kỳ nhập nguyên liệu (quặng, than cốc, cuộn cán nóng HRC) và giao thành phẩm; đáng ngại khi tồn kho ở mức đỉnh lịch sử và DSI kéo dài > 120 – 150 ngày đúng lúc giá hàng hóa thế giới bắt đầu rơi.
• Bất động sản (ví dụ NVL, DXG, KDH, PDR): hàng tồn kho chủ yếu là chi phí sản xuất kinh doanh dở dang (TK 154) — tiền sử dụng đất, đền bù, chi phí xây dựng — thường chiếm 50% – 70% tổng tài sản, vòng quay rất chậm (DSI tính bằng năm). Đáng ngại khi tồn kho > 65% tổng tài sản mà chỉ tiêu người mua trả tiền trước ngắn hạn (mã số 313) và dòng tiền thuần từ hoạt động kinh doanh liên tục âm nhiều kỳ — dấu hiệu dự án kẹt pháp lý hoặc đình trệ thi công.

Ví dụ có thật ở thị trường Việt Nam

Công ty Cổ phần Tập đoàn Hòa Phát (mã CK: HPG) — Báo cáo tài chính hợp nhất kiểm toán năm 2022 (kiểm toán bởi KPMG), số liệu tại ngày 31/12/2022:

• Hàng tồn kho theo giá gốc (mã 141): 35.727 tỷ đồng (35.727.277.739.296 đồng).
• Dự phòng giảm giá hàng tồn kho (mã 149): âm 1.236 tỷ đồng (-1.236.166.643.173 đồng), tăng vọt so với mức 235,5 tỷ đồng đầu năm 2022.
• Giá trị ròng hàng tồn kho (mã 140): 34.491 tỷ đồng (34.491.111.096.123 đồng).

Bối cảnh: năm 2022 giá nguyên liệu (than mỡ, quặng sắt) biến động dữ dội và giá thép thành phẩm lao dốc. Lượng tồn kho nguyên liệu giá cao buộc HPG trích lập dự phòng giảm giá hơn 1.236 tỷ đồng vào cuối năm 2022, khiến lợi nhuận gộp sụt giảm và doanh nghiệp chịu quý lỗ lớn trong Quý 3 và Quý 4 năm 2022.

Một điểm F0 hay bỏ sót: hàng tồn kho bất động sản ghi theo giá gốc dở dang (đã gồm chi phí đền bù và lãi vay vốn hóa — tiền lãi ngân hàng được cộng thẳng vào giá trị dự án thay vì ghi vào chi phí trong kỳ), nên không thể quy thẳng con số tồn kho thành doanh thu hay lợi nhuận tương lai nếu dự án chưa xong thủ tục pháp lý, chưa có giấy phép bán hàng hoặc đang thế chấp ngân hàng. Và doanh nghiệp tăng tồn kho thường phải tài trợ bằng nợ vay ngắn hạn (mã số 320) — chi phí lãi vay sẽ ăn mòn lợi nhuận nếu vòng quay hàng tồn kho chậm lại.

Tự kiểm lại

• vietstock.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQGIgH6DaK7md6Ibp__9SRBE19fPXcZctm_EItlaxoh0XZT6gSAkk8blzWxMIaDFEhfQTQljUn4cR3hrPbDAoQnKA0auwq36erprIg_nSAdqKUV6bilQarZDbFShGQ4-NH0uMNJ_M9Y=
• kreston.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQHRQhqnHa_waUUuxtOuJxs-Od81-O4B7u_BK3r81hEDvGqwwpL26Xi5TCwpII1m3KXrxFwCbMXfsbK7vbYamkIBlSpgkoeYvuJikBy7h4jFQQnC8qa2hzQvmExnSudlleMi1j7oGg==
• hoaphat.com.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQEzkD9hIsPF5UWpm06xYgggxRszW9ygGGAgU_LT6nSLlh8qHm247USvVRMcfH1ttUMpQBAeBsVTxwloRTzUofZmsCHJWHp41a_76Y7-CHW61uAYnz8mTIVrW06aeJm9WFcHWg2g4XJCWDxpGeK-12H49qKlPFhR4xDwqi57YFvUrZ3wRZbfZInv9Cqj7Zc3Nexob2Mj_zHpmLXGaLTHMqNhTDskurykiOFTfg==
• scribd.com — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQGmV3Uda_bsmPGQPulz7PAvs8qdvNHR3ByZy9VIVuKyyYYbD7vo7joCOiq0qKw3WOc4o3w23lQLeTygz83SBplkKokTZY5nXJ2bBylecoJ6j6uezK-JyBhomo7hSd8bOTphiWQTjvT2yon4Ek_-PQ==
• hoaphat.com.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQGrI6N8xZkNvqcurWF0cNGcpdApaaFfH_MjbC4k7r0IZ1x5UL9MTN_y26275AbBKIqloLXZKHyxqsNui2ul4OCmcmDYFfmXY00DQ_MJ_0TEs80xQjmWhhVjTVhxhsBwIEAihw9VqFU81NrwPXY0S5qzvf95otol8sAX1HCQoEohHmjY0KF3KDmlW90RAwN8fCTKxFNcCu5kSCJQWYr1Zvks
• scribd.com — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQFUrB_70lP0vrnjQHen-uhTGMhGkyZrBKTckcFlhBSrLUxv5hXGdsIQM7zQTUx9Ceq_y_ieFyZtnafYG_dyKRzLACyrhV1rAzsY3Fx8PUF3usZ6bP2JJGW-uS5C_bsTuq0iBMjdZFuoZrkyZPtgk3JP