Giao dịch thoả thuận là gì — và vì sao 15.099 tỷ đồng vẫn không làm VN-Index nhúc nhích?

Nói cho dễ hiểu

Giao dịch thoả thuận là kiểu mua bán mà bên mua và bên bán tự tìm nhau, tự chốt giá, khối lượng và điều kiện thanh toán trước, rồi mới nhờ công ty chứng khoán nhập kết quả vào hệ thống Sở Giao dịch để xác nhận, bù trừ và thanh toán. Định nghĩa pháp lý nằm ở khoản 1 Điều 3 Thông tư 120/2020/TT-BTC (ban hành ngày 31/12/2020): các bên tham gia “tự thỏa thuận, thống nhất các nội dung giao dịch”.

Khác với khớp lệnh liên tục (nơi lệnh mua gặp lệnh bán theo thứ tự ưu tiên về giá rồi ưu tiên về thời gian), giao dịch thoả thuận không đi qua sổ lệnh. Vì vậy giá thoả thuận không được dùng để tính chỉ số VN-Index, HNX-Index và không dùng để xác định giá tham chiếu (mức giá làm mốc để tính biên độ dao động) của ngày giao dịch kế tiếp.

Công thức rất dễ: Giá trị giao dịch thoả thuận = khối lượng thoả thuận × giá thoả thuận. Giá vẫn phải nằm trong biên độ trong ngày: giá sàn ≤ giá thoả thuận ≤ giá trần, và đơn vị yết giá thoả thuận là 01 đồng.

Đọc ở đâu trên báo cáo tài chính

Điểm dễ hiểu nhầm nhất: giao dịch thoả thuận không phải là một khoản mục kế toán. Khi cổ phiếu đổi tay giữa hai nhà đầu tư, tiền và cổ phiếu chỉ luân chuyển giữa người mua và người bán, không đi vào tài khoản của doanh nghiệp phát hành — nên báo cáo tài chính (BCTC) của doanh nghiệp đó không đổi số dư tài sản hay vốn.

Nó chỉ xuất hiện trên BCTC khi chính doanh nghiệp là bên mua hoặc bên bán:

• Trên Bảng cân đối kế toán: biến động ở khoản mục Chứng khoán kinh doanh (Mã số 121), hoặc Đầu tư vào công ty con / công ty liên doanh, liên kết (Mã số 251, 252).
• Trên Báo cáo Kết quả hoạt động kinh doanh: chênh lệch giữa giá thoả thuận và giá vốn (số tiền doanh nghiệp đã bỏ ra để mua cổ phiếu đó trước đây) ghi vào Doanh thu hoạt động tài chính (Mã số 21) nếu lãi, hoặc Chi phí tài chính (Mã số 22) nếu lỗ.
• Trên Báo cáo tình hình quản trị công ty / thuyết minh BCTC: mục Giao dịch với các bên liên quan — nếu giao dịch thoả thuận diễn ra giữa doanh nghiệp với cổ đông lớn, ban lãnh đạo hoặc tổ chức nội bộ có liên quan thì phải công bố chi tiết khối lượng, giá trị và phương thức giao dịch.

Bao nhiêu thì đáng ngại

Theo khối lượng tối thiểu: HOSE từ 20.000 cổ phiếu/chứng chỉ quỹ trở lên với lô chẵn (lô chẵn là khối lượng tròn theo quy định của sàn; lô lẻ, tức dưới 100 cổ phiếu, có thể thoả thuận riêng), HNX từ 5.000 cổ phiếu trở lên với giao dịch lô lớn.

Theo tỷ trọng: một phiên bình thường, giá trị giao dịch thoả thuận thường chiếm khoảng 5%–10% tổng giá trị giao dịch toàn sàn — thường là cơ cấu danh mục định kỳ giữa các cá nhân, tổ chức quy mô vừa phải.

Mức đáng chú ý là khi tỷ trọng vọt lên trên 20%–40% tổng thanh khoản toàn sàn. Lúc đó con số thanh khoản đẹp lên chủ yếu nhờ vài lệnh trao tay (hai bên đã bắt tay sẵn với nhau), còn phần khớp lệnh thật — tức dòng tiền công khai phản ánh cung cầu thật trên bảng điện — lại mỏng đi.

Cũng đáng chú ý khi khối lượng cực lớn lặp lại ở vùng giá sàn hoặc sát sàn, hoặc khi hàng chục triệu đơn vị qua lại liên tục giữa một nhóm tài khoản cùng chủ quản (dân trong nghề gọi là “đảo hàng”, tức cổ phiếu chạy vòng quanh giữa mấy tài khoản quen nhau chứ không thật sự đổi chủ sở hữu cuối cùng). Đây là những hiện tượng nên được kiểm chứng bằng công bố thông tin chính thức trước khi kết luận điều gì.

Ví dụ có thật ở thị trường Việt Nam

VHM — Công ty Cổ phần Vinhomes, niêm yết trên HOSE, phiên giao dịch ngày 15/06/2020 (kỳ BCTC Quý 2/2020):

• 201,2 triệu cổ phiếu VHM được chuyển nhượng thoả thuận tại mức giá 75.000 đồng/cổ phiếu.
• Tổng giá trị giao dịch: 15.099 tỷ đồng (tương đương khoảng 650 triệu USD), chiếm hơn 60% tổng giá trị giao dịch toàn sàn HOSE trong phiên hôm đó.
• Bên mua là nhóm nhà đầu tư tài chính quốc tế do quỹ Kohlberg Kravis Roberts (KKR, Hoa Kỳ) dẫn đầu cùng quỹ đầu tư quốc gia Singapore (Temasek), tương đương khoảng 6% vốn điều lệ của Vinhomes, mua từ nhóm cổ đông trong nước.

Đây là ví dụ rất rõ về việc thoả thuận dùng để làm gì: khối lượng khổng lồ trao tay trọn vẹn mà không tạo ra chuỗi bước giá méo mó trên bảng khớp lệnh điện tử.

Tự kiểm lại

• studocu.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQH2ffbrFP60vocWnRh98eKn8dkRd_Vpat_hcxDm8fn_KoiJIKst5WEqMo2k2FhrO3j3IAai1LUbntE2gSxnedcMmnScp7Byywz_vUuCOm-0bLPmx2yJfFRijFPO2OztY9X6cMAIZNvzlHjgkOHK2zr5Dk_V8DoxGDTBn2X5BiT53VTy1ZTPMKZNP1nR13rY45L1Uh2-j_wAPXiAl8l2CQT5H2NTj3zl2_8VvQAbronlVE_ZtsrPUaY5jrXaZkNjun21EFrPcB5oejB67oHRT2G2n1FBJPepTkRaVswq8lhiDMbpryNJsZQyifJeQB1GI8qDvXBFj5BWDq8t
• japan-sec.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQGj4VvdSA9rR4tmvXb7TFHuYNs5V_AM9nphSih1OonvzaIzpKIG9LJAcE7dA9I6fRj-LOgueBOQr3lhfaOsgdS6IqVe8Y2gb2-JC8NbNd_sABqskiRLT_avlbkfyz8VYUAsorYDm_tQSTs3i6mbZnn19KHvqY8hR__ZHK0jpdzdJg6Gn1XfAo9nFx9rby9SfE4CjuXT
• vietcap.com.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQFesR2wahQFZuM3LqyomxWuyJ0IWJmRXLbMolGtEvYsAxN63TJF5A_HZ_K4jfqDnxuHLuNlgo2_EXX4B-UnLHFOhrK3XgNvort2lFkfWswBZIU31AmmcL8qXWcK6KOCkXPFd-nAqG0zXOdR8mJlhhT6FBPEFm3v2b2Tn8vwP3Iui9iJBTPkSI4OnygUKyviov-EqSU=
• aas.com.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQEdB-CL0Hk927mQ0UikCVYJWbg67kToQPErwh8pfXjL_yy-MeH_ugA5W1A410cWL8ui9eEXYF4C0OSA2MCQyTDGArivcE2iLlWP-pEh5vAuEDpE1obGvpxKbV0Kh2wEar-5T_Y=
• find-law.asia — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQFlfiaFfqAVDqc6AQ29dHCjI_COQBY-7PpZpmpz5xpeZMGTeqqxfYY-XzwqpNKl-At-cR5TLdzmvg6S1fxiTkvdyYPGTEYterNBIs63IoYBhNnpo2fjnmHTOa5jHI8AaaVpZBBTd8FeqmAL5ymV-IIc0aJSe4Pi2RTjaFAhz4geYTRK-DiYRWegpUNJATpUG9cz8xULN5DblB6tOoQSuMGECC8tC1NRXeBkw6Us
• yuanta.com.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQHQgMV_jTTl0MxuyGJ0Q_vCf76WowkXudR2V1tyiuwyuZN1WR7BFiUvUbwxlXWMAKtQ0S3ijzi4Q0fFnt6XEcoBIsZrAIeWewx2ecBWtNqjnqSttLYuswffI4Od3zkW1C6dq2TptuHkSFON8WPk-A76VWudQ7sOueADb18Yo1toV6Ha4GhyobhoKrcjNYHMhDQZT9MQC-GDlhU5-XNTVP7u6A==
• topi.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQFe7i3lrghPnvvciI8MnWHMrxN0wGKDTsa1NxMuHYXr0Msru-FJA6awMXkNf4nSH03aUq56LNiQF-63_qAKVahPPoCGUzLxKZCC7HxVKQPj71D8h2tyjM8CIh7qVR5Y
• ai-hay.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQGhoJpjoL2QklC6R9f62_4GGum_Fb8T5X0J9eNWMX-ZCfwA-YRarS9NoD0D6XophT8_pGmyeKkFuZdY-3hY8Gf07wHB8ppfU3esprU1HkjuwEzYdg2OO8G6uIF2ctqELxgJXU40YxgAzh9_pe4vO3e_uQBh0VDmNrddOpDmKytj