Giá trị hợp lý (Fair Value) là gì?

Nói cho dễ hiểu

• Giá trị hợp lý (fair value) là số tiền bạn có thể nhận được nếu bán tài sản đó ngay tại ngày đo lường. Luật Kế toán 88/2015/QH13 gọi đó là giá trị "phù hợp với giá thị trường"; IFRS 13 nói rõ hơn là giá xuất (exit price) — tức giá bán ra, không phải giá mua vào.
• Đừng lẫn với giá gốc (historical cost): giá gốc là số tiền đã bỏ ra để mua, ghi vào sổ rồi nằm im; giá trị hợp lý là giá thị trường tại ngày khóa sổ, thay đổi mỗi kỳ.
• Muốn biết con số đó từ đâu ra, kế toán chia làm 3 cấp độ: Cấp 1 lấy trực tiếp giá niêm yết trên sàn (ví dụ giá đóng cửa cổ phiếu trên HOSE/HNX ngày khóa sổ); Cấp 2 dùng giá của tài sản tương tự hoặc mô hình với dữ liệu quan sát được; Cấp 3 dùng mô hình riêng như chiết khấu dòng tiền (DCF) hay Black-Scholes — nghĩa là phần lớn nằm ở giả định của ban điều hành.
• Vì kế toán Việt Nam vẫn lấy giá gốc làm nền (Thông tư 200/2014/TT-BTC), giá trị hợp lý không thay thế toàn bộ tài sản trên bảng cân đối, mà chỉ xuất hiện ở vài khoản mục cụ thể.

Đọc ở đâu trên báo cáo tài chính

• Bảng cân đối kế toán (mẫu B01-DN / B01-DN/HN): mã số 122 – dự phòng giảm giá chứng khoán kinh doanh, trích phần chênh lệch khi giá thị trường thấp hơn giá gốc; mã số 230 – bất động sản đầu tư, trên bảng ghi theo nguyên giá trừ hao mòn lũy kế nhưng bắt buộc công bố "giá trị hợp lý của bất động sản đầu tư" tại Thuyết minh BCTC mẫu B09-DN; mã số 269 – lợi thế thương mại, chỉ có trên BCTC hợp nhất.
• Báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh (mẫu B02-DN): mã số 21 – doanh thu hoạt động tài chính, nơi ghi khoản lãi do đánh giá lại khoản đầu tư trước đây khi một công ty liên kết chuyển thành công ty con (VAS 11 và Thông tư 202/2014/TT-BTC).
• Riêng công ty chứng khoán (Thông tư 334/2016/TT-BTC): mã số 02 – chênh lệch tăng đánh giá lại tài sản tài chính ghi nhận thông qua lãi/lỗ (FVTPL, hiểu là nhóm tài sản tài chính được ghi theo giá thị trường, lên xuống tính thẳng vào lãi lỗ), và mã số 21 – chênh lệch giảm đánh giá lại chính danh mục đó.
• Thuật ngữ phụ cần nhớ khi đọc tiếp: CFO là dòng tiền thuần từ hoạt động kinh doanh, nằm trên Báo cáo lưu chuyển tiền tệ; còn EBT là lợi nhuận trước thuế.

Bao nhiêu thì đáng ngại

• Không có văn bản pháp luật hay chuẩn mực nào quy định ngưỡng % cố định để chia ranh giới bình thường hay bất thường cho giá trị hợp lý.
• Trong thực tiễn phân tích và kiểm toán, cờ đỏ thường được đặt khi lãi từ đánh giá lại theo giá trị hợp lý chiếm trên 30% – 50% lợi nhuận trước thuế (EBT) của kỳ đó, trong khi dòng tiền thuần từ hoạt động kinh doanh (CFO) cùng kỳ lại âm — lãi có trên sổ nhưng tiền không chảy về doanh nghiệp.
• Cờ đỏ thứ hai: tài sản định giá theo Cấp độ 3 tăng trên 100% trong dưới 1 năm, trong khi doanh thu, thị phần hoặc dòng tiền của chính tài sản được định giá không tăng tương ứng.
• Khi tự soi số, nhớ luôn ghi kèm kỳ báo cáo và tên doanh nghiệp: "CFO âm" là câu vô nghĩa, "CFO 6 tháng đầu năm 20XX của công ty X âm bao nhiêu tỷ theo BCTC hợp nhất" mới là một dữ kiện.
• Nói gọn: đáng ngại hay không không nằm ở số to hay nhỏ, mà ở chỗ khoản lãi đó có đi kèm tiền thật hay không.

Ví dụ có thật ở thị trường Việt Nam

• MSN – CTCP Tập đoàn Masan (HOSE), BCTC hợp nhất soát xét 6 tháng đầu năm 2022.
• Tháng 5/2021: công ty con của Masan mua 20% cổ phần CTCP Phúc Long Heritage với giá 15 triệu USD (khoảng 346 tỷ đồng).
• Tháng 1/2022: Masan mua tiếp 31% cổ phần Phúc Long với giá 110 triệu USD (khoảng 2.490 tỷ đồng), nâng tỷ lệ sở hữu lên 51% và chuyển Phúc Long từ công ty liên kết thành công ty con.
• Theo VAS 11 và Thông tư 202/2014/TT-BTC, khoản 20% mua năm 2021 phải được đánh giá lại theo giá trị hợp lý tại ngày kiểm soát; chênh lệch giữa giá trị hợp lý và giá trị ghi sổ mang về khoản lãi một lần 516 tỷ đồng.
• Khoản 516 tỷ đồng này hạch toán vào doanh thu hoạt động tài chính (mã số 21), chiếm gần 32,4% tổng doanh thu tài chính 1.591 tỷ đồng của MSN trong 6 tháng đầu năm 2022; lợi nhuận trước thuế cùng kỳ đạt 3.335 tỷ đồng. Đây là khoản ghi nhận một lần, không phải tiền mặt thu về từ nghiệp vụ này.

Tự kiểm lại

• vcbs.com.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQEdRc-zJhlUm5iHjnqeRn_JR3tZMu7F2THEG-5p3ma83j0ghQgPgPL1U_DOlMbX--RMAAIflE1hDkVqawHOP42YIFabnab1ocwbWtfi-RKCTdS0W-qFcdkc2C59Zir7fm7GkIYYOA_IQp8ThWvBJxI1oIcEwZQEs3Qhqa6mqWX7UwoxkPzCKxUY8lL3D3_4wDkvOQCY8teB3ss8fS6qDvpOIt8lSPEqomc06QUTIH2txzVj
• vietnambusinessinsider.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQESyQgdUxKqzfwL9w_mHKwqgsJ8Fk_EGN2EZYdnksvbEZUn7_UDmw7Mcm9qkH2UepAIEw-OXQ-zhg_60cUroQjvBOXVPvzzcykYznO0RmxNwzIHU_101ds0siDGpB018EJQqALr-ehnoBn3HnmleqTwEeqA1v6FFrJQ2LFEvNjh1mQZ-K0cjB1ZpdE6ot1jfUbCXgFL6D_IOOM5IgkOW2a3pTB7zFKwBNl06_qqboFfRE8Mj5dWEaNPz-dY1BMWlYEdcW5TFecKsjaKFHUEZv7oMsov9m7tldTd4RFsnnvbBVnaoPk=
• brandsvietnam.com — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQFy4pqLyH72yP4afRKW8H8GvoI0-X_nfZThBnq6fMKdvjWtzpdAyBHWAlzUT5KT9-OWjq3GRXD1srgniCKMLThP-hsMdHh_fO9KTCJz-A_iXVX8sGin84zPbd6iR81kCDrLuYvo7AIRfkcAGABsLAk0DlouoOXICk55DZy5moSBiI_TAb2yiTAjyCStPh5FOtahdtzo2e9Ok7C90auHH-7WWo6rcjgYJcNd1aJc
• goldenpos.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQFtnx8GshxkD2ox6cFNPiiOtEHNZ70SIVirkR4KpsmuynBJ9uyuiKVxRNtLkJzcjeRoFDJ9p31VznujAYRAuTIo3efY4Cnis3ASx5ZApEz93WxdhUzWl_N8V2ZoGB-4O-bUOmV8GPHJGkC3VHyNhOql17VqqzbnnqWc6TBv19u-xr0xAlUw4duAdP48
• misa.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQE2gNhMugKWgttRF8KoDwHNcpQntoe0wnOo0Yxqfa5xPs-70WRp07NaBV5mLLbQC4ruAK30rCY6I3BTlcMHqFczSvCYOT4Ua4px_Wip8AQouyi1WmD0Ust3kUtgXS5sTcddt30QggiinRYRUTuhuGs67Fyl2lA=