Công ty liên kết là gì?

Nói cho dễ hiểu

• Công ty liên kết là công ty mà nhà đầu tư có ảnh hưởng đáng kể nhưng không kiểm soát hoặc đồng kiểm soát; định nghĩa tại VAS 07 (QĐ 234/2003/QĐ-BTC).
• Ảnh hưởng đáng kể nghĩa là có tiếng nói khi bàn chính sách tài chính và hoạt động của bên nhận đầu tư, nhưng không quyết được một mình (VAS 07 – QĐ 234/2003/QĐ-BTC).
• Quy tắc suy đoán: nắm trực tiếp hoặc gián tiếp từ 20% đến dưới 50% quyền biểu quyết thì được giả định là có ảnh hưởng đáng kể, trừ khi có bằng chứng rõ ràng chứng minh ngược lại (VAS 07 – QĐ 234/2003/QĐ-BTC).
• Trên BCTC riêng, nhà đầu tư hạch toán theo phương pháp giá gốc (ghi sổ đúng số tiền đã bỏ ra mua, không đổi theo lãi lỗ của bên kia); cổ tức được chia ghi vào doanh thu hoạt động tài chính (Thông tư 200/2014/TT-BTC).
• Trên BCTC hợp nhất, bắt buộc dùng phương pháp vốn chủ sở hữu (bên kia lãi bao nhiêu thì mình cộng vào sổ theo đúng tỷ lệ sở hữu, dù chưa nhận được đồng tiền mặt nào) (Thông tư 202/2014/TT-BTC).
• Chuẩn mực quốc tế tương đương là IAS 28 (Investments in Associates and Joint Ventures).

Đọc ở đâu trên báo cáo tài chính

• Bảng cân đối kế toán hợp nhất: TÀI SẢN DÀI HẠN -> IV. Đầu tư tài chính dài hạn, khoản Đầu tư vào công ty liên doanh, liên kết, mã số 252 (Thông tư 202/2014/TT-BTC).
• Báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh hợp nhất: sau Lợi nhuận thuần từ HĐKD (mã 30), khoản Phần lãi hoặc lỗ trong công ty liên doanh, liên kết, mã số 45 (Thông tư 202/2014/TT-BTC).
• Báo cáo lưu chuyển tiền tệ hợp nhất (gián tiếp): phần lãi/lỗ sổ sách bị loại ra ở dòng Lãi, lỗ từ hoạt động đầu tư, mã số 05; tiền cổ tức/lợi nhuận thực nhận nằm ở Tiền thu lãi cho vay, cổ tức và lợi nhuận được chia, mã số 27 (Thông tư 202/2014/TT-BTC).
• BCTC hợp nhất không cộng gộp doanh thu của công ty liên kết vào doanh thu thuần (mã số 01) của công ty mẹ; công ty mẹ chỉ ghi phần lãi/lỗ theo tỷ lệ sở hữu ở mã số 45 (Thông tư 202/2014/TT-BTC).

Bao nhiêu thì đáng ngại

• Quyền biểu quyết: 20% đến dưới 50% là ngưỡng chuẩn theo quy định (VAS 07 – QĐ 234/2003/QĐ-BTC). Dưới 20% mà vẫn hạch toán là công ty liên kết thì doanh nghiệp phải thuyết minh rất chi tiết, ví dụ có người trong HĐQT, nắm vị trí quản lý chủ chốt hoặc có giao dịch công nghệ/nguyên vật liệu độc quyền (VAS 07 – QĐ 234/2003/QĐ-BTC).
• Tỷ trọng khoản đầu tư trên tổng tài sản (mã 252 / tổng tài sản): dưới 15%–20% là bình thường với doanh nghiệp sản xuất - thương mại; trên 30%–50% thì đáng lưu ý vì doanh nghiệp đã mang dáng dấp một công ty chuyên đi góp vốn vào nơi khác (holding), sức khỏe của nó phụ thuộc vào đơn vị mà nó không nắm quyền chi phối (ngưỡng tham khảo của FinFoolish).
• Chất lượng dòng tiền: đáng ngại khi mã số 45 chiếm tỷ trọng lớn trong tổng lợi nhuận trước thuế nhưng mã số 27 bằng 0 hoặc rất nhỏ nhiều năm liên tiếp. Đó là lãi trên giấy: sổ sách ghi lãi nhưng tiền chưa chảy về két, không dùng trả nợ hay chia cổ tức được (ngưỡng tham khảo của FinFoolish; mã số theo Thông tư 202/2014/TT-BTC).
• Vùng sở hữu quanh 49%: công ty liên kết không phải hợp nhất từng dòng doanh thu, chi phí, nợ vay lên BCTC hợp nhất của công ty mẹ, nên phần này khuất tầm nhìn của nhà đầu tư. Thấy tỷ lệ quanh mức đó thì đọc kỹ thuyết minh về giao dịch với bên liên quan (ngưỡng tham khảo của FinFoolish).

Ví dụ có thật ở thị trường Việt Nam

• VEA – Tổng công ty Máy động lực và Máy nông nghiệp Việt Nam – CTCP (UPCoM), BCTC hợp nhất kiểm toán năm 2023.
• VEA nắm 30% tại Công ty Honda Việt Nam, 20% tại Công ty Toyota Việt Nam và 25% tại Công ty Ford Việt Nam; các khoản này được hạch toán là công ty liên kết/liên doanh (BCTC hợp nhất kiểm toán năm 2023 của VEA).
• Năm 2023, doanh thu thuần hợp nhất của VEA đạt 3.806 tỷ đồng, lợi nhuận gộp 448 tỷ đồng, nhưng lợi nhuận sau thuế hợp nhất đạt 6.265 tỷ đồng — gấp khoảng 1,6 lần doanh thu thuần (phép chia 6.265/3.806 do FinFoolish tính từ BCTC hợp nhất kiểm toán năm 2023 của VEA).
• Cũng năm 2023, VEA thực nhận 6.814 tỷ đồng cổ tức và lợi nhuận được chia từ các công ty liên kết; riêng Honda Việt Nam mang về hơn 2.900 tỷ đồng cổ tức (BCTC hợp nhất kiểm toán năm 2023 của VEA).
• Bài học đọc số: lãi lớn hơn doanh thu là dấu hiệu phần lãi từ công ty liên kết đang gánh cả báo cáo; việc cần làm là dò tiếp mã số 27 xem tiền cổ tức có thật sự về hay không — ở VEA năm 2023 thì có (BCTC hợp nhất kiểm toán năm 2023 của VEA).

Tự kiểm lại

• cafebiz.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQGuaeZLnqeWz09OicAhIAQE_GMi4LDF61BQ0ij0Fw3qtcq8xsdQgg0DzJGvSbJZSMjpFFq8CfzQjXi6Kv-zIb32DzClFRunL2HncB3JRpORdFX4mHWxsfIhf8j8d44P-kVfcliPbaCNCVG5KI6mrdPtq60yXdLImciRKedlYzBauPYtxdBhWGgyr6XQc9C1yHGIaF6ye-Y9wp9aR_-kfC8TLDYk_jdpnCfLX7mM6ocotfQlnfsnRkuFxPYKQGRIKAA=
• thitruongtaichinhtiente.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQEnMErW_wkuV8LsRtusYmPf5FwD9CHlVZTzh8S-HRqhMAgXjOpEdl39CQFGKT30JbF2rNruTkbVVFD-CMDLllVEIB61rorZDmrf321msmXuKXKtCn7CYot5ZfchYnKQcnzXiCmpjcXZQiWzDgZlM8UhW-4QDOXCLXDGhc94ynasdMtCizBg4g8IC-ZDvv--CoZDMlIaELhOOIl-oVKjSLXIAoGQkLH9mEkJzv9nDJPf6dyLRAjLcSJfi0YC4AVmgb5rF9hLipp02W8O_kc5
• znews.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQHDX2cprf463CD3RX2qCQ9lIr1MMGrYbiNyvLd7g-IpUgCBMhgje38JiI5f72ZkAVteDH8M6ec2S7__XLFCkIbo5aEJ6DhX2L6WSqGr0AaXIXc512CbjGOk00fW94fq0CGXM9wZ1zBl8pv5kJWBNPXDBh9BYCsF2OhTTj83GkLLTxHOqGtEeIfMyqbVlSEGf-hnunQTzlJqXM0=