Chỉ số VN30 là gì?

Nói cho dễ hiểu

VN30 là một rổ 30 cổ phiếu của 30 công ty niêm yết trên Sở Giao dịch Chứng khoán TP.HCM (HOSE), chọn theo quy mô vốn hóa thị trường (tức giá trị công ty tính theo giá cổ phiếu nhân số lượng cổ phiếu) và tính thanh khoản (mức độ mua bán dễ dàng mỗi ngày) hàng đầu.

Điểm của VN30 tính theo phương pháp vốn hóa có điều chỉnh tỷ lệ tự do chuyển nhượng (free-float - phần cổ phiếu thực sự trôi nổi ngoài thị trường, không bị nhốt ở cổ đông lớn), lấy mốc 1.000 điểm tại ngày cơ sở 02/01/2006.

Điểm cộng thêm chi tiết dễ bị bỏ qua: mỗi cổ phiếu bị chặn trần tỷ trọng 10% (gọi là hệ số capping), để một mã không chi phối cả chỉ số.

Đọc ở đâu trên báo cáo tài chính

Nói thẳng: bạn sẽ không tìm thấy "VN30" trên báo cáo tài chính (BCTC) của bất kỳ doanh nghiệp nào. VN30 là chỉ số giá thị trường, không phải chỉ tiêu nội tại của một công ty. Bạn đọc nó trên dữ liệu do HOSE công bố, theo Bộ Quy tắc Xây dựng và Quản lý Chỉ số HOSE-Index (ban hành kèm các quyết định của Tổng Giám đốc HOSE như Quyết định số 135/QĐ-SGDHCM, sửa đổi bởi Quyết định số 307/QĐ-SGDHCM).

Nhưng BCTC chính là cửa kiểm tra để một doanh nghiệp được vào rổ:

• Mã số 62 trên Báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh hợp nhất - lợi nhuận sau thuế của cổ đông công ty mẹ - không được ghi nhận lỗ trong kỳ soát xét/kiểm toán gần nhất.
• Mã số 421b trên Bảng cân đối kế toán hợp nhất - lợi nhuận sau thuế chưa phân phối lũy kế - không được âm lớn tới mức cổ phiếu rơi vào diện cảnh báo/kiểm soát.
• Không bị kiểm toán đưa ý kiến từ chối hoặc ngoại trừ trọng yếu.

Bao nhiêu thì đáng ngại

Vài ngưỡng để bạn tự soi, không phải để đoán đỉnh đáy:

• Định giá P/E toàn rổ (P/E = giá chia lợi nhuận trên mỗi cổ phiếu, hiểu là bỏ bao nhiêu đồng để mua 1 đồng lợi nhuận): vùng bình thường 11x-14x; dưới 10x là vùng rẻ, thường xuất hiện trong các đợt hoảng loạn như tháng 3/2020 và tháng 11/2022; vượt 17x-19x là vùng đáng ngại, từng thấy ở đỉnh sóng quý 1/2018 và đầu năm 2022.
• Độ lệch phái sinh (Basis = hợp đồng tương lai VN30F trừ VN30 Index): bình thường chỉ -3 đến +3 điểm; lệch tới 15-20 điểm là đáng ngại, dễ tạo biến động méo mó ở phiên khớp lệnh định kỳ xác định giá đóng cửa (ATC) ngày đáo hạn phái sinh - thứ Năm tuần thứ 3 mỗi tháng.
• Mức độ tập trung ngành: nhóm Tài chính - Ngân hàng thường chiếm trên 40%-45% toàn rổ, nên chỉ số này phản ánh sức khỏe ngân hàng nhiều hơn là toàn bộ nền kinh tế thực.

Ví dụ có thật ở thị trường Việt Nam

Kỳ tái cơ cấu bán niên tháng 7/2023 của HOSE (hiệu lực từ 07/08/2023):

• NVL (Novaland) bị loại khỏi rổ VN30. Tại BCTC kiểm toán năm 2022, đơn vị kiểm toán PwC nêu yếu tố "nghi ngờ đáng kể về khả năng hoạt động liên tục", doanh nghiệp chậm nộp BCTC, và HOSE đưa NVL vào diện cảnh báo - vi phạm tiêu chuẩn định tính của Bộ Quy tắc HOSE-Index.
• PDR (Phát Đạt) cũng bị loại cùng kỳ do vốn hóa thị trường sụt giảm mạnh, không đáp ứng yêu cầu xếp hạng vốn hóa tích lũy.
• Hai mã này được thay bằng SHB và SSB.

Một ví dụ khác về chuyện "trong rổ không có nghĩa là miễn nhiễm": ROS (FLC Faros) bị hủy niêm yết năm 2022, từng có giai đoạn giảm giá hơn 90%.

Và hiện tượng "xanh vỏ đỏ lòng": chỉ số VN30 tăng điểm nhờ lực mua dồn vào vài mã tỷ trọng lớn như VCB, BID, VIC, VHM, trong khi số mã giảm điểm chiếm 70%-80% toàn thị trường.