Quay tay thanh khoản là gì?

Nói cho dễ hiểu

"Quay tay thanh khoản" là tiếng lóng thị trường, không phải một khoản mục kế toán trong VAS (Hệ thống Chuẩn mực Kế toán Việt Nam), Thông tư 200/2014/TT-BTC hay IFRS (Chuẩn mực Báo cáo Tài chính Quốc tế). Nghĩa của nó: cùng một nhóm người dùng nhiều tài khoản để mua và bán qua lại một mã cổ phiếu, nhờ đó khối lượng khớp lệnh phình to nhưng quyền sở hữu thực sự không đổi chủ.

• Free-float (cổ phiếu trôi nổi) là phần cổ phiếu tự do chuyển nhượng, không bị khoá.
• Thanh khoản là khả năng khớp được lệnh mua/bán. Thanh khoản cao thường được xem là dấu hiệu tốt — nên nó rất dễ bị lấy ra làm mặt nạ.
• Về pháp lý: Khoản 3 Điều 12 Luật Chứng khoán số 54/2019/QH14 nghiêm cấm việc dùng một hoặc nhiều tài khoản giao dịch của mình hay của người khác, hoặc thông đồng với nhau, để mua bán chứng khoán nhằm tạo ra cung cầu giả tạo. Điều 3 Nghị định 156/2020/NĐ-CP mô tả hành vi giao dịch mà "không dẫn đến việc thay đổi quyền sở hữu thực sự".
• Cách "quay" đơn giản nhất: một tài khoản đặt lệnh bán, một tài khoản khác trong cùng nhóm đặt lệnh mua, hai lệnh khớp nhau, tiền đi một vòng rồi về chỗ cũ. Chỉ có cột khối lượng trên bảng điện là thay đổi.

Đọc ở đâu trên báo cáo tài chính

Báo cáo tài chính của doanh nghiệp không có mã số nào cho việc này — đây là giao dịch giữa các nhà đầu tư trên thị trường thứ cấp, doanh nghiệp không nhận được đồng nào và không phải kê khai.

Muốn đo, phải lấy dữ liệu từ bảng kê giao dịch của HOSE/HNX, với hai chỉ số:

• Tỷ lệ vòng quay cổ phiếu (STR) = Tổng khối lượng giao dịch trong phiên (hoặc kỳ) ÷ Tổng số cổ phiếu đang lưu hành (hoặc free-float) × 100%.
• Tỷ lệ đột biến = Khối lượng giao dịch phiên T ÷ Khối lượng giao dịch trung bình 20 phiên (SMA 20).

Trên báo cáo tài chính chỉ có dấu vết gián tiếp ở các khoản phải thu, nơi tiền có thể được tạm ứng ra ngoài rồi quay về tài khoản chứng khoán:

• Mã số 135 – Phải thu về cho vay ngắn hạn (Bảng cân đối kế toán).
• Mã số 136 – Phải thu ngắn hạn khác (Bảng cân đối kế toán).

Bao nhiêu thì đáng ngại

• Vòng quay free-float mỗi phiên: bình thường dưới 3%–5%. Đáng ngại khi trên 15%–30% chỉ trong một phiên; trường hợp cá biệt có cổ phiếu vượt 50%–100% free-float trong vài phiên liên tiếp.
• So với SMA 20: bình thường dao động trong biên 0,7x–1,5x. Đáng ngại khi vọt lên 3x–10x một cách đột ngột trong khi doanh nghiệp không có thông tin trọng yếu (M&A, kết quả kinh doanh đột biến).
• Nhìn vào lệnh: bình thường lệnh mua/bán rải rác, có bước giá trống. Đáng ngại khi lệnh mua và lệnh bán MP (lệnh thị trường) triệt tiêu nhau từng giây với khối lượng lớn cố định — ví dụ các lệnh 50.000 hoặc 100.000 cổ phiếu khớp đối ứng tức thì.
• Nhớ giúp: khối lượng lớn không tự động là dòng tiền lớn. Nó chỉ là khối lượng.

Ví dụ có thật ở thị trường Việt Nam

ART (CTCP Chứng khoán BOS) và hệ sinh thái FLC, giai đoạn 2017–2022, được làm rõ tại kết luận điều tra và cáo trạng xét xử vụ án Trịnh Văn Quyết năm 2024:

• Nhóm này dùng hơn 500 tài khoản chứng khoán mở tại nhiều công ty chứng khoán để liên tục đặt lệnh mua/bán cùng một mã cổ phiếu (FLC, ROS, ART, HAI, AMD...).
• Riêng ART, trong các giai đoạn thanh khoản bị đẩy lên cao, nhóm này thực hiện hàng chục nghìn lệnh mua bán chéo nội bộ, khớp lệnh đối ứng giữa các tài khoản dưới quyền kiểm soát, đưa khối lượng giao dịch lên từ vài triệu đến hàng chục triệu cổ phiếu mỗi phiên.
• Điểm đáng chú ý với người mới: ART vốn là mã có thanh khoản thấp. Sau khi khối lượng được đẩy lên, nó thành một trong những mã có thanh khoản top đầu thị trường — cùng một doanh nghiệp, chỉ khác cột khối lượng.