EPS — lãi trên mỗi cổ phiếu là gì?

Nói cho dễ hiểu

EPS — tên pháp lý tiếng Việt là “Lãi trên cổ phiếu”, quy định tại Chuẩn mực Kế toán Việt Nam số 30 (VAS 30), ban hành kèm Quyết định số 12/2005/QĐ-BTC ngày 15/02/2005 của Bộ Tài chính — là phần lợi nhuận sau thuế được chia cho mỗi cổ phiếu phổ thông đang lưu hành (cổ phiếu phổ thông = cổ phiếu thường, người cầm có quyền dự họp Đại hội đồng cổ đông và nhận cổ tức).

Ví von: công ty là một cái bánh, lợi nhuận là phần bánh, còn EPS là độ dày của một miếng bánh. Bánh to lên mà số người chia bánh cũng đông lên thì miếng bánh của bạn không dày thêm.

Có hai loại:

• Lãi cơ bản trên cổ phiếu (Basic EPS): chia cho số cổ phiếu phổ thông thật sự đang lưu hành.
• Lãi suy giảm trên cổ phiếu (Diluted EPS): chia thêm cho cả những cổ phiếu “có thể sinh ra trong tương lai” như trái phiếu chuyển đổi (trái phiếu sau này đổi thành cổ phiếu), chứng quyền (quyền được mua cổ phiếu ở một mức giá định trước), quyền chọn ESOP (chương trình cho nhân viên mua cổ phiếu ưu đãi). Hiện tượng này gọi là pha loãng — giống pha thêm nước vào ly nước cam.

Ở Việt Nam, mệnh giá quy ước (giá trị danh nghĩa ghi trên cổ phiếu) là 10.000 đồng/cổ phiếu, nên EPS 3.000 đồng nghĩa là lãi 30% trên mệnh giá.

Đọc ở đâu trên báo cáo tài chính

Mở Báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh trong bộ báo cáo tài chính (BCTC): mẫu B 02-DN cho BCTC riêng theo Thông tư 200/2014/TT-BTC, hoặc mẫu B 02-DN/HN cho BCTC hợp nhất theo Thông tư 202/2014/TT-BTC. Bốn dòng cần nhớ:

• Mã số 60 — Lợi nhuận sau thuế thu nhập doanh nghiệp: lãi ròng của toàn tập đoàn.
• Mã số 61 — Lợi nhuận sau thuế của cổ đông công ty mẹ (trên BCTC hợp nhất): phần lãi thuộc về cổ đông của chính công ty mẹ — tức phần của bạn nếu bạn cầm cổ phiếu công ty mẹ. Đây là tử số ban đầu.
• Mã số 70 — Lãi cơ bản trên cổ phiếu (đơn vị: đồng/cổ phiếu).
• Mã số 71 — Lãi suy giảm trên cổ phiếu (đơn vị: đồng/cổ phiếu).

Đừng lấy mã số 61 chia cho số cổ phiếu là xong. Theo VAS 30 và Thông tư 21/2006/TT-BTC ngày 20/03/2006, tử số còn phải trừ cổ tức của cổ phiếu ưu đãi (phần cổ tức trả trước cho nhóm cổ đông ưu đãi) và phần trích Quỹ Khen thưởng, Phúc lợi (KTPL) — quỹ thưởng cho ban lãnh đạo và nhân viên, trích từ lãi sau thuế theo nghị quyết Đại hội đồng cổ đông, về bản chất không thuộc về cổ đông. Mẫu số là số lượng cổ phiếu phổ thông bình quân gia quyền trong kỳ — “bình quân gia quyền” nghĩa là cổ phiếu phát hành thêm giữa năm chỉ được tính theo số tháng thực tế lưu hành.

Số chi tiết (số trừ quỹ KTPL, cổ tức ưu đãi, số cổ phiếu bình quân) nằm ở Thuyết minh BCTC, mục “Lãi trên cổ phiếu”, thường ở phần VI — Thông tin bổ sung cho các khoản mục trình bày trong Báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh.

Bao nhiêu thì đáng ngại

Vì mệnh giá quy ước là 10.000 đồng/cổ phiếu, các ngưỡng EPS năm thường được nhìn theo suất sinh lời trên mệnh giá:

• EPS âm (dưới 0 đồng): doanh nghiệp lỗ, bào mòn vốn chủ sở hữu; thuộc diện rủi ro cao, có thể bị cảnh báo hoặc kiểm soát niêm yết.
• 0 – 1.000 đồng: mức rất thấp, đáng ngại — sinh lời trên mệnh giá dưới 10%. Nhóm này đa số là cổ phiếu đầu cơ (penny — cổ phiếu thị giá thấp, biến động mạnh), biên lãi mỏng hoặc bị pha loãng vốn quá mức.
• 1.500 – 3.000 đồng: mức trung bình phổ thông, thấy nhiều ở doanh nghiệp sản xuất, xây dựng, bất động sản, thương mại quy mô vừa trên HOSE và HNX.
• 3.000 – 6.000 đồng: mức tốt — hiệu quả sử dụng vốn cổ phần vững, thường là doanh nghiệp đầu ngành, có dòng tiền trả cổ tức tiền mặt đều.
• Trên 7.000 – 10.000 đồng: mức rất cao, thường là doanh nghiệp blue-chip (vốn hóa lớn, đầu ngành) tăng trưởng mạnh, có lợi thế ngách, hoặc cô đặc vốn lưu hành.

Quan trọng hơn cả con số tuyệt đối là xu hướng: EPS sụt giảm liên tục từ 3 quý hoặc 2 năm liên tiếp trở lên là tín hiệu đáng ngại, bất kể EPS đang ở mức nào.

Ví dụ có thật ở thị trường Việt Nam

VNM (Công ty Cổ phần Sữa Việt Nam — Vinamilk), BCTC hợp nhất kiểm toán năm 2023 (KPMG Việt Nam kiểm toán):

• Mã số 61 — Lợi nhuận sau thuế phân bổ cho chủ sở hữu công ty mẹ: 8.873.812.416.864 đồng (xấp xỉ 8.874 tỷ đồng).
• Số cổ phiếu phổ thông bình quân gia quyền: 2.089.955.445 cổ phiếu (theo Thuyết minh BCTC).
• Mã số 70 — Lãi cơ bản trên cổ phiếu: 3.796 đồng/cổ phiếu (năm 2022 là 3.632 đồng/cổ phiếu).

Điểm đáng chú ý: nếu bạn lấy thẳng 8.874 tỷ chia cho 2.089.955.445 cổ phiếu, bạn ra khoảng 4.246 đồng/cổ phiếu. Nhưng con số kiểm toán xác nhận trên mã số 70 chỉ là 3.796 đồng/cổ phiếu — chênh khoảng 450 đồng/cổ phiếu, vì tử số đã trừ khoản phân bổ vào quỹ khen thưởng và phúc lợi. Doanh nghiệp ghi rõ điều này ở Thuyết minh BCTC (mục Thuyết minh VI.11): “Việc tính toán lãi cơ bản trên cổ phiếu cho năm kết thúc ngày 31 tháng 12 năm 2023 được dựa trên lợi nhuận thuộc về cổ đông phổ thông sau khi trừ đi khoản phân bổ vào quỹ khen thưởng và phúc lợi và số lượng cổ phiếu phổ thông bình quân gia quyền (2.089.955.445 cổ phiếu)”.

Bài học: cùng một doanh nghiệp, cùng một kỳ, có thể tồn tại hai con số EPS khác nhau — và chỉ một con số nằm trên dòng mã số 70 của báo cáo đã kiểm toán.

Tự kiểm lại

• fpt.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQFmBE2J7afOwBjxxmuXHsYgR2YFO_aEd33ArxVAL25PRh9bQpx8qtQXtIEQdSk2sJb9Mu9vcZyaE7M2Nmeo6dyTe826lXtT2PqYLXklGfyZzNSx8yObuOyrq-NRyX1DdgKlZZULaQuPrZAOO9sCGF4VSHQk-BXxtISqlHwY2jL3-GcY
• studocu.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQFiXfniR-tMRncbdpgTSTMSj5nTAloXsnbCaWsNwBR6NIjgqyCSCDoqVDFx4VROreiNVek8xAVvFX4aGT0PLatlqmDIlOpcul15cFoHX-9R6ZADiYuv3y48_ynKSgEaCcY9L1DrKsSp9omEytRL0-cmnhNzGZFOXM7w1ROQ0uySEO7vcXoOzu8oI-Rbb3z9AXlBob3xfqTQi5xxEGY2_ll-VXcpee04KzM8bRiDnClulzpMt0NnAJxZRHam8pUUN04=
• fpt.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQFoueiWb2XXc9Y_FozfS1_peoMsihXmmFIedHlbxJKBvfZf-KmWenbKrH0Cdkz_eQTNVbGgTjt34KHWZEKoN9GNRxvQk9hDBOQ0LIuboqHuQFmQXlvCBq1-vvqHO9XjaQNWn5d0s1U5A9Zc0-6QHKO006U_bBgzg0hsYJ5m
• fpt.com — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQFZjrFtl4U_neXYZNRoa8tn5Ld2gll1YZXtXbKq0Gx9eHzaugiNwvKQSUINmm1ft5EmT9KsVBvin3V-uGevSpZRBpefzJsvf_2L5LEwOXoZb8YWMj0XI95P16lo9ObpSIhe49Y4BI4kgHPM0tsf_6siTaRMdYIR_g==
• vietstock.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQEtlYRS_BtQ6g-HGEEiI6LbV5WE_aoHxeLHINQtoyfuo1pEIjKtgwEpkQXUk6SNOnfky1T1pLZZuiVEJi67EzoNYLNSSLl2cnobLqacbY8iNSam5QH9SH98TLj6d5To-5nGuNprCD6-b9NZ7H4YSwTGIDYUIg4-phgpf7hkTR5LiLP2XI8DGCo=
• vietstock.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQHbjrVF9JHTl3EQC9I5HpcbZrv9YVxI6vto2_mN9gVA0Sh-LlPuojLIr4OovsXWy64OPsGw5pLpPtUtiF82WF_8qJdx7MINi0jOxCW6BN2ztkeQfnQ9tj0ln33Xm5pNmT92w68fHmwaeLu9gIEXPsZJJNeN_SIVVohq9DL99NL-TlR0y3qIwQ==
• tcbs.com.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQF6ApFCrikfvVdLsa2stFUQHEVJN4hJ1YiJ0vi8Rdvt4PcRRC4V-L_1337IuE0_knXFJWS3HXX0x53LaS2qTEAeg9ErJ4V_bLVMK0sG5AvFuRWdtrMbaJnQLV_qgeeKPI-WSYUXApeZxRapDwy9l3D8StK0It86BBP72RGHpIrtBk0w7LNrpFchbBqTTBquhVgmXiqs
• studocu.vn — https://vertexaisearch.cloud.google.com/grounding-api-redirect/AUZIYQE6WtJfvr4r9MwFHHifkFDZoHIpF3ptD3YJPOw11X25HXvxsZ-BRuenS9RmyGburscNOhl0E6E9m8csAIJQxZF7rIYwsOamzVJZYyOd1Vdfi54HmjjbWZtAS2pGblNrBhZumdOZNpfn4su-mDRDkvetW15IJ1brArfBu8ug2NXY4kTgTllatEkVmsm7IBhx5gZWksvjm2LVBHiPDLxcyp81JjMNH0MAxy6iL_ZGEjAf9-flC4-DgJ9UkH2MIlsXKC0LRahSPiDQv_l0CO2GtaCks217Gek6B7XvRNxiDVCz8BzjdEqumApxaAc4be3qaARnGNh259wBpGaU